Melatonine

Melatonine on Prescriptsy

Melatonine wordt op Prescriptsy beschreven als onafhankelijke productinformatie.

U leest hier hoe online consultatie werkt, welke medische controles partnerklinieken uitvoeren en welke factoren u kunt vergelijken voordat u een aanbieder kiest.

Wij verkopen zelf geen medicatie, maar helpen u erkende zorgpartners te vergelijken op prijs, leveringssnelheid, service en betrouwbaarheid.

Melatonine is een endogeen hormoon dat door de pijnappelklier (epifyse) wordt aangemaakt onder invloed van duisternis en de slaap-waakcyclus van het lichaam reguleert.

Als geneesmiddel of supplement wordt melatonine in Nederland gebruikt bij slaapstoornissen die samenhangen met een verstoord circadiaan ritme, waaronder jetlag, slaap-waakstoornissen bij blinden en kortdurende slapeloosheid bij ouderen boven de 55 jaar.

Het CBG heeft Circadin 2 mg gecontroleerde afgifte tabletten geregistreerd als receptplichtig geneesmiddel voor de kortdurende behandeling van primaire slapeloosheid bij volwassenen van 55 jaar en ouder.

Prescriptsy biedt toegang tot CBG-geregistreerde online medische consulten voor slaapproblemen. Gerelateerde informatie vindt u ook op onze pagina over Circadin en de NHG-standaard Slaapproblemen.

Werkzame stof en farmacologische classificatie van melatonine

Melatonine (N-acetyl-5-methoxytryptamine) is een indolamine hormoon dat structureel verwant is aan serotonine.

Het wordt gesynthetiseerd in de pijnappelklier uit het aminozuur tryptofaan via serotonine en wordt in het bloed uitgescheiden.

De productie begint te stijgen bij het invallen van de duisternis (ongeveer twee uur voor het gebruikelijke slaaptijdstip), bereikt een piek tussen 02:00 en 04:00 uur, en daalt vervolgens geleidelijk tot vrijwel nul overdag.

Blootstelling aan blauw licht (schermen, kunstlicht) onderdrukt de melatonineproductie.

Melatonine bindt aan twee G-eiwit-gekoppelde receptorsubtypes: MT1 (hoge affiniteit; remt waakzaamheid en bevordert slaap) en MT2 (lagere affiniteit; moduleert faseverschuiving van het circadiane ritme).

De suprachiasmatische kern van de hypothalamus fungeert als de biologische klok en ontvangt melatoninesignalen via MT1- en MT2-receptoren, waardoor het slaap-waakritme wordt gesynchroniseerd met de omgevingslichtsignalen.

Exogene melatonine kan dit ritme moduleren en is daarmee een chronobioticum: het verplaatst de interne klok zonder direct een slaapmiddel te zijn zoals benzodiazepinen of Z-drugs.

De ATC-code van melatonine is N05CH01.

De biologische beschikbaarheid na orale inname van Circadin is laag (ongeveer 15 procent door uitgebreid first-pass metabolisme in de lever) maar voldoende voor het beoogde chronobiotische effect.

De halfwaardetijd bedraagt 45 minuten tot 1 uur voor snelle afgifte, en is effectief verlengd door de gecontroleerde-afgifte formulering van Circadin.

Geregistreerde indicaties en therapeutisch gebruik van melatonine in Nederland

Het CBG heeft Circadin 2 mg geregistreerd voor de kortdurende behandeling van primaire slapeloosheid gekenmerkt door slechte slaapkwaliteit bij volwassenen van 55 jaar en ouder.

De maximale geregistreerde behandelduur bedraagt 13 weken. Primaire slapeloosheid betekent dat er geen aanwijsbare onderliggende medische of psychiatrische oorzaak is voor de slaapstoornis.

Buiten de geregistreerde indicatie wordt melatonine breed toegepast als chronobioticum bij: jetlag na vluchten over vijf of meer tijdzones; slaap-waakstoornissen bij volledig blinden die geen lichtperceptie hebben; de vertraagde slaapfase (delayed sleep phase disorder, DSPD); en als off-label behandeling van slaapstoornissen bij kinderen met ADHD, autismespectrumstoornissen en andere neurobiologische ontwikkelingsstoornissen.

Voor deze off-label indicaties bestaan richtlijnen vanuit de Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde en de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie.

De NHG-standaard Slaapproblemen en slaapmiddelen vermeldt melatonine als optie bij jetlag en circadiane slaapstoornissen, maar adviseert terughoudendheid bij chronische slapeloosheid zonder circadiane component, waar slaaphygiene en cognitieve gedragstherapie de eerstekeuzebehandeling zijn.

Jetlag: pathofysiologie en de rol van melatonine

Jetlag ontstaat wanneer het interne circadiane ritme niet gesynchroniseerd is met de lokale dag-nacht cyclus na het overschrijden van meerdere tijdzones.

De biologische klok kan zich slechts geleidelijk aanpassen: bij vluchten naar het oosten verloopt aanpassing trager (ongeveer 1 tijdzone per dag) dan bij vluchten naar het westen.

Klachten omvatten slaapstoornissen, vermoeidheid overdag, concentratieproblemen, gastro-intestinale klachten en verminderde cognitieve prestaties.

Melatonine werkt bij jetlag als fase-verschuiver van de biologische klok.

Bij oostwaartse vluchten (waarbij de klok vooruit wordt gezet) wordt melatonine ingenomen op de gewenste slaaptijd op de bestemming, beginnend op de avond van aankomst.

Dit helpt het circadiane ritme te versnellen richting de nieuwe tijdzone. De effectiviteit is het grootst bij vluchten over vijf of meer tijdzones naar het oosten.

Bij westwaartse vluchten is melatonine minder effectief vanwege de richting van de faseverschuiving.

Praktisch advies: neem melatonine 0,5 tot 5 mg in op het gewenste slaaptijdstip op de bestemming, gedurende twee tot vijf nachten.

Vermijd helder licht (met name blauw licht) na melatonine-inname. Blootstelling aan daglicht op de bestemming in de ochtend helpt de biologische klok sneller te resynchroniseren.

Slaapstoornis bij kinderen: melatonine als off-label behandeling

Slaapproblemen zijn bijzonder frequent bij kinderen met ADHD (prevalentie 25 tot 50 procent) en autismespectrumstoornissen (tot 80 procent).

Bij deze kinderen zijn zowel de melatoninesecretie als de timing ervan vaak verstoord: de piek treedt later op (vertraagde circadiane fase) en de totale secretie kan verminderd zijn.

Gedragsmatige interventies (slaaphygiene, routine, lichtblootstelling) vormen de eerstekeuzebehandeling; wanneer deze onvoldoende effect hebben, kan melatonine worden overwogen.

In Nederland wordt melatonine bij kinderen met slaapstoornissen bij ADHD of autismespectrumstoornissen op grote schaal voorgeschreven, hoewel dit off-label gebruik betreft.

De Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde heeft hiervoor een richtlijn opgesteld. Doseringen variëren van 0,5 mg bij peuters tot 6 mg bij oudere kinderen en adolescenten.

Behandeling dient te worden ingesteld en gecontroleerd door een kinderarts of kinderpsychiater. Langetermijngegevens over effecten op de puberteitsomwikkeling zijn beperkt.

Farmacokinetiek en geneesmiddeleninteracties van melatonine

Melatonine wordt na orale inname snel geabsorbeerd. De biologische beschikbaarheid is laag (15 tot 50 procent) door extensief first-pass metabolisme via CYP1A2 in de lever.

Voedsel vertraagt de absorptie maar vermindert niet de totale biologische beschikbaarheid significant.

De halfwaardetijd bedraagt 45 minuten bij onmiddellijke afgifte; Circadin gecontroleerde afgifte verlengt de therapeutische concentraties gedurende 8 tot 10 uur, wat de fysiologische nachtelijke melatoninesecretie nabootst.

De meest relevante geneesmiddeleninteractie is die met fluvoxamine (Fevarin), een SSRI die tevens een krachtige remmer is van CYP1A2.

Gelijktijdig gebruik verhoogt de melatoninebloedspiegel met een factor 12 tot 17; deze combinatie is gecontraïndiceerd.

Andere CYP1A2-remmers zijn ciprofloxacine, ofloxacine, estrogenen en cimetidine; ook bij deze combinaties dient voorzichtigheid in acht te worden genomen.

Roken induceert CYP1A2 en verlaagt de melatoninespiegel; bij stoppen met roken kan de effectiviteit van melatonine toenemen en is dosisaanpassing soms nodig.

Alcohol versterkt het sederende effect van melatonine en kan de slaaparchitectuur negatief beinvloeden. Benzodiazepinen, Z-drugs (zolpidem, zopiclon) en andere centraalwerkende stoffen versterken de sufheid; combinatie vereist medisch overleg. Antihypertensiva kunnen het bloeddrukverlagende effect van melatonine versterken, met risico op hypotensie.

Circadin versus vrij verkrijgbare melatoninesupplementen

In Nederland bestaat een belangrijk onderscheid tussen Circadin 2 mg (geregistreerd geneesmiddel, receptplichtig) en de vrij verkrijgbare melatoninesupplementen die in drogisterijen en via internet worden verkocht.

Circadin is gestandaardiseerd voor kwaliteit, zuiverheid en gecontroleerde afgifte; het is onderworpen aan de strenge CBG-registratie-eisen en farmaceutische kwaliteitscontrole.

Vrij verkrijgbare melatoninesupplementen worden als voedingssupplement geclassificeerd en hoeven niet aan dezelfde kwaliteitsstandaarden te voldoen.

Onderzoek heeft aangetoond dat de werkelijke melatonineconcentratie in supplementen sterk kan afwijken van de aangegeven dosering.

In Nederland zijn melatoninesupplementen boven 0,3 mg per dosering in principe geneesmiddelen en vereisen CBG-registratie, maar dit wordt niet altijd gehandhaafd.

De KNMP adviseert om bij therapeutisch gebruik de voorkeur te geven aan geregistreerde geneesmiddelen.

Verzekering en vergoeding van melatonine in Nederland

Circadin 2 mg wordt in Nederland niet standaard vergoed vanuit de basisverzekering (Zorgverzekeringswet, Zvw) voor primaire slapeloosheid bij 55-plussers.

Dit betekent dat patienten de kosten in principe zelf dragen; de kosten vallen onder het eigen risico (385 euro per jaar) en worden daarna ook niet vergoed, tenzij er sprake is van een specifieke aanvullende verzekering.

Bij specifieke indicaties zoals slaap-waakstoornissen bij blinden kan vergoeding op individuele basis worden aangevraagd via de zorgverzekeraar.

Vrij verkrijgbare melatoninesupplementen worden nooit vergoed vanuit de basisverzekering. Bespreek de vergoedingssituatie met uw arts of apotheker voor u melatonine aanschaft als geneesmiddel.

Slaaphygiene en niet-medicamenteuze behandeling van slapeloosheid

De NHG-standaard en internationale richtlijnen (zoals de richtlijn van de European Sleep Research Society) benadrukken dat cognitieve gedragstherapie voor insomnie (CGT-I) de effectiefste en meest duurzame behandeling van chronische slapeloosheid is, effectiever dan farmacologische behandeling op de lange termijn.

Melatonine en andere slaapmiddelen zijn aanvullingen op, en geen vervangers van, goede slaaphygiene en CGT-I.

Basisprincipes van slaaphygiene: houd een vast slaap-waakritme aan, ook in het weekend; vermijd cafeïne na 14:00 uur; vermijd alcohol als slaapmiddel; zorg voor een donkere, koele en stille slaapkamer; beperk schermgebruik (blauw licht) in het uur voor bedtijd; vermijd dutjes overdag langer dan 20 minuten.

CGT-I omvat slaaprestrictie, stimulus-controletechnieken, ontspanningsoefeningen en cognitieve herstructurering van disfunctionele slaapopvattingen.

Praktische adviezen voor het gebruik van melatonine

Neem Circadin tabletten eenmaal per dag in, 1 tot 2 uur voor het gewenste slaaptijdstip, na een lichte maaltijd.

Slik de tabletten heel door; breken of kauwen verstoort de gecontroleerde afgifte. Gebruik melatonine niet langer dan de voorgeschreven behandelperiode zonder overleg met uw arts.

Combineer melatonine met goede slaaphygiene voor het beste effect.

Bij gebruik tegen jetlag: begin met inname op de eerste avond na aankomst op de bestemming.

Zorg op de ochtend na aankomst voor voldoende blootstelling aan daglicht om de biologische klok te versnellen. Beperk dutjes overdag tot maximaal 20 minuten.

Vermijd alcohol en cafeïne op de bestemming in de eerste dagen.

Plan geen activiteiten waarbij alertheid vereist is (autorijden, werken met machines) in de vijf uur na inname van melatonine.

Bespreek het gebruik van melatonine altijd met uw arts of apotheker als u andere geneesmiddelen gebruikt, met name fluvoxamine, ciprofloxacine, antihypertensiva, anticoagulantia of immunosuppressiva.

Bronnen en verder lezen

• CBG-MEB SmPC Circadin 2 mg: cbg-meb.nl
• KNMP Farmacotherapeutisch Kompas, Melatonine: knmp.nl
• NHG-standaard Slaapproblemen en slaapmiddelen: nhg.org
• Lareb bijwerkingenmeldingen melatonine: lareb.nl
• Thuisarts.nl slaapproblemen: thuisarts.nl
• Apotheek.nl melatonine: apotheek.nl