Ciprofloxacine

Ciprofloxacine on Prescriptsy

Ciprofloxacine wordt op Prescriptsy beschreven als onafhankelijke productinformatie.

U leest hier hoe online consultatie werkt, welke medische controles partnerklinieken uitvoeren en welke factoren u kunt vergelijken voordat u een aanbieder kiest.

Wij verkopen zelf geen medicatie, maar helpen u erkende zorgpartners te vergelijken op prijs, leveringssnelheid, service en betrouwbaarheid.

Ciprofloxacine: fluorochinolone antibioticum bij urineweginfecties en andere infecties

Ciprofloxacine is een synthetisch breedspectrum antibioticum dat behoort tot de klasse van fluorochinolonen.

In Nederland is ciprofloxacine geregistreerd door het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) voor de behandeling van infecties veroorzaakt door gevoelige bacteriën, waaronder urineweginfecties, luchtweginfecties, gastro-intestinale infecties en huid- en wekedeleninfecties.

Op deze pagina vindt u uitgebreide medische informatie over ciprofloxacine voor patiënten en zorgprofessionals in Nederland, inclusief de werkingswijze, indicaties, bijwerkingen en belangrijke veiligheidsaspecten.

Werkingsmechanisme van ciprofloxacine

Ciprofloxacine behoort tot de fluorochinolonen, een klasse synthetische antibiotica die voor het eerst werden ontwikkeld in de jaren 1970.

Fluorochinolonen oefenen hun antibacterieel effect uit door remming van twee bacteriële type-II-topoisomerasen: DNA-gyrase (topoisomerase II) en topoisomerase IV.

Deze enzymen zijn onmisbaar voor bacteriële DNA-replicatie, transcriptie, reparatie en recombinatie.

DNA-gyrase introduceert negatieve supercoiling in het bacteriële chromosoom, wat nodig is om de DNA-dubbele helix te ontspannen voor replicatie en transcriptie.

Topoisomerase IV speelt een centrale rol bij het decateneren van de chromosomen na replicatie, zodat de dochtercellen elkaar kunnen loslaten.

Door beide enzymen te remmen blokkeert ciprofloxacine de bacteriële DNA-replicatie en transcriptie effectief, wat leidt tot bacteriostase bij lage concentraties en bactericidie bij hogere concentraties.

Ciprofloxacine heeft een breed antibacterieel spectrum.

Het is bijzonder actief tegen gramnegatieve bacteriën, waaronder Escherichia coli (de meest voorkomende verwekker van urineweginfecties), Klebsiella pneumoniae, Enterobacter, Proteus mirabilis, Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis, Salmonella, Shigella, Campylobacter en Pseudomonas aeruginosa.

Het is ook actief tegen een aantal grampositieve organismen, waaronder Staphylococcus aureus (methicilline-gevoelige stammen), maar is beperkt actief tegen Streptococcus pneumoniae en anaeroben.

Indicaties van ciprofloxacine in Nederland

Ciprofloxacine is in Nederland geregistreerd voor de volgende indicaties bij volwassenen:

• Urineweginfecties (ongecompliceerd en gecompliceerd), inclusief pyelonefritis
• Genitale infecties, inclusief gonorroe en prostatitis
• Lage- en hogere luchtweginfecties (pneumonie, exacerbaties van chronische bronchitis), met name bij verwekkers die resistent zijn tegen eerstelijns antibiotica
• Huid- en wekedeleninfecties veroorzaakt door gramnegatieve bacteriën
• Infecties van botten en gewrichten
• Gastro-intestinale infecties (infectieuze diarree, typhoïde, salmonellose)
• Intra-abdominale infecties (in combinatie met middelen werkzaam tegen anaeroben)
• Preventie en behandeling van inhalatie-anthrax (Bacillus anthracis)
• Ernstige infecties bij immuungecompromitteerde patiënten

De SWAB (Stichting Werkgroep Antibioticabeleid) en het NHG raden aan ciprofloxacine te reserveren voor infecties waarvoor het echt nodig is, en niet als eerstelijns antibioticum voor infecties waarvoor smalspectrum alternatieven beschikbaar zijn.

Dit is een onderdeel van het antimicrobieel stewardship beleid in Nederland om resistentie te beperken.

Ciprofloxacine bij urineweginfecties in Nederland

Urineweginfecties (UWI) zijn de meest voorkomende bacteriële infecties bij vrouwen. In Nederland bezoeken jaarlijks honderdduizenden vrouwen de huisarts vanwege UWI. Escherichia coli is verantwoordelijk voor circa 80% van de ongecompliceerde cystitis bij vrouwen.

Conform de NHG-Standaard Urineweginfecties is de eerstelijns behandeling van ongecompliceerde cystitis bij vrouwen nitrofurantoïne (macrocrystals) gedurende 5 dagen of trimethoprim gedurende 7 dagen.

Ciprofloxacine en andere fluorochinolonen worden in de NHG-richtlijn gereserveerd voor situaties waarbij eerstelijns antibiotica zijn gecontra-indiceerd, niet verdragen worden of waarbij gebleken is dat de verwekker gevoelig is voor ciprofloxacine op basis van kweek en gevoeligheidsbepaling.

Bij gecompliceerde UWI, pyelonefritis en UWI bij mannen kan ciprofloxacine eerder in aanmerking komen, afhankelijk van het kweekresultaat en het resistentiepatroon. De toenemende resistentie van E.

coli tegen fluorochinolonen in Nederland (circa 15-20% van de klinische isolaten) benadrukt het belang van kweek en gevoeligheidstesten vóór instellen van ciprofloxacinebehandeling bij gecompliceerde infecties.

Fluorochinolonresistentie: een groeiend probleem in Nederland

Resistentie tegen fluorochinolonen is de afgelopen twee decennia aanzienlijk toegenomen.

In Nederland signaleert het RIVM via het Infectieziekten Bulletin en het ISIS (ISIS-AR surveillanceprogramma) stijgende resistentiepercentages voor fluorochinolonen bij grampositieve en gramnegatieve bacteriën.

Dit is deels het gevolg van overgebruik van fluorochinolonen in de medische en veterinaire sector.

Resistentiemechanismen tegen fluorochinolonen omvatten: mutaties in de genen die coderen voor DNA-gyrase (gyrA, gyrB) en topoisomerase IV (parC, parE), actieve effluxpompen die het geneesmiddel uit de bacteriecel pompen, en plasmide-gemedieerde resistentie (PMQR-genen zoals qnr, aac(6')-Ib-cr).

De opkomst van ESBL-producerende stammen (Extended-Spectrum Beta-Lactamase) gaat dikwijls gepaard met gelijktijdige fluorochinolonresistentie, wat de behandelingsopties voor gecompliceerde infecties beperkt.

Het IGJ en de SWAB werken actief aan antimicrobieel stewardship programma's om het gebruik van fluorochinolonen en andere brede-spectrum antibiotica te rationaliseren.

Als patiënt kunt u hieraan bijdragen door ciprofloxacine alleen te gebruiken wanneer voorgeschreven door een arts, de volledige kuur te voltooien en resterende tabletten te retourneren aan de apotheek.

Ciprofloxacine en tendinopathie: een onderschat risico

Een van de meest kenmerkende en ernstige bijwerkingen van fluorochinolonen, inclusief ciprofloxacine, is tendinopathie.

Dit omvat tendinitis (peesontsteking) en peesruptuur, met name van de achillespees maar ook van andere pezen.

Het risico is hoger bij: ouderen boven 60 jaar, patiënten die corticosteroiden gebruiken (met name systemisch), patiënten na orgaantransplantatie, patiënten met nierinsufficiëntie, en patiënten die intensief sporten.

Het pathofysiologische mechanisme van fluorochinoloon-geïnduceerde tendinopathie is niet volledig opgehelderd maar omvat vermoedelijk oxidatieve schade aan tenocyten, remming van mitochondriale functie en een direct toxisch effect op de extracellulaire matrix van de pees.

Symptomen kunnen optreden al binnen 48 uur na starten van de behandeling maar ook weken na stoppen.

De Europese geneesmiddelenautoriteit (EMA) heeft in 2019 uitgebreide waarschuwingen uitgevaardigd over ernstige en permanente invaliderende bijwerkingen van systemische fluorochinolonen, waaronder tendinopathie, perifere neuropathie en effecten op het centrale zenuwstelsel.

Het gebruik van ciprofloxacine dient te worden beperkt tot situaties waarbij geen veilig en effectief alternatief beschikbaar is, met name voor minder ernstige infecties zoals ongecompliceerde UWI of bovenste luchtweginfecties.

Farmacokinetiek van ciprofloxacine

Ciprofloxacine wordt na orale inname goed geabsorbeerd, met een biologische beschikbaarheid van circa 70-85%. De maximale plasmaconcentratie wordt bereikt na 1-2 uur.

Voedsel vertraagt de absorptie maar vermindert de totale biologische beschikbaarheid slechts marginaal.

Divalente en trivalente kationen (calcium, magnesium, aluminium, ijzer, zink) kunnen echter de absorptie ernstig verminderen door chelaatvormingen in het maag-darmkanaal.

Ciprofloxacine heeft een groot distributievolume (2-3 l/kg), wat duidt op uitgebreide weefselverspreiding. De concentraties in de longen, prostaat, nieren en botten zijn hoger dan de plasmaconcentraties.

De eiwitbinding is laag (20-30%). Ciprofloxacine wordt deels gemetaboliseerd in de lever (CYP1A2) en deels onveranderd renaal uitgescheiden. De eliminatiehalf-waardetijd bij gezonde volwassenen bedraagt 3-5 uur.

Bij patiënten met nierfunctiestoornissen is de halfwaardetijd verlengd.

Praktische informatie voor gebruik van ciprofloxacine

Neem ciprofloxacine op vaste tijdstippen in, bij voorkeur elke 12 uur voor tweemaal daagse dosering.

Drink ruim water bij elke tablet om de nierfunctie te ondersteunen en de kans op kristallurie te verminderen.

Neem ciprofloxacine niet in combinatie met melk, yoghurt, calciumsupplementen, antacida of multivitamines die calcium, magnesium, aluminium, ijzer of zink bevatten.

Als u deze producten gebruikt, neem ciprofloxacine dan 2 uur van tevoren of 6 uur daarna in.

Vermijd direct zonlicht en gebruik zonnebrandcrème bij buitenactiviteiten vanwege het risico op fotosensibilisatie. Rijden en het bedienen van machines is over het algemeen veilig, maar duizeligheid of verwardheid (zeldzame bijwerkingen) kunnen de rijvaardigheid beinvloeden.

Bronnen en richtlijnen

• CBG (College ter Beoordeling van Geneesmiddelen): cbg-meb.nl
• KNMP Kennisbank: knmp.nl
• SWAB (Stichting Werkgroep Antibioticabeleid): swab.nl
• Apotheek.nl, patiëntinformatie ciprofloxacine
• Thuisarts.nl, urineweginfecties informatie
• Lareb: lareb.nl, bijwerkingen melden
• NHG-Standaard Urineweginfecties
• IGJ (Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd): igj.nl

Voor vragen over uw behandeling met ciprofloxacine kunt u terecht bij uw behandelend arts of apotheker.

Stop nooit op eigen initiatief met de antibioticakuur vóór het einde van de voorgeschreven behandelduur. In geval van spoed belt u 112.

Bij vragen over vergiftiging of overdosering belt u het Vergiftigingen Informatie Centrum: 0800-0099 (24 uur per dag bereikbaar).

Ciprofloxacine oogdruppels en oordruppels: lokale toepassingen

Naast de systemische tablet- en infusievormen is ciprofloxacine in Nederland ook beschikbaar als oogdruppels (0,3%) voor de behandeling van bacteriële ooginfecties, zoals bacteriële conjunctivitis (rode oog), bacteriële corneaulcera en andere oppervlakkige ooginfecties.

Bij lokale toepassing als oogdruppels is de systemische absorptie minimaal, waardoor de systemische bijwerkingen van ciprofloxacine vrijwel niet optreden.

Ciprofloxacine oordruppels zijn beschikbaar voor de behandeling van bacteriële otitis externa (zwemmersoor) en voor oorinfecties bij patiënten met trommelvliesbuisjes. Bij deze lokale toepassingen zijn de interacties en systemische bijwerkingen niet relevant, maar lokale bijwerkingen (irritatie, jeuk, branderig gevoel) kunnen optreden.

Ciprofloxacine en Campylobacter-diarree: een specifieke indicatie

Campylobacter is in Nederland de meest gemelde oorzaak van bacteriële gastro-enteritis. Besmetting vindt meestal plaats via onvoldoende verhit kippenvlees, onvoldoende verhitte rauwe melk of contact met besmet dier.

De meeste Campylobacter-infecties zijn zelflimiterend en vereisen geen antibiotische behandeling. Antibiotica zijn geïndiceerd bij ernstige, langdurige of systemische infecties.

Ciprofloxacine was lange tijd de behandeling van keuze bij ernstige Campylobacter-diarree, maar fluorochinolonresistentie bij Campylobacter jejuni is in Nederland opgelopen tot boven de 50% van de isolaten.

Dit betekent dat ciprofloxacine in de helft van de gevallen niet effectief is bij Campylobacter-infecties.

Azitromycine is in de Nederlandse richtlijnen (SWAB) nu de eerstekeuze behandeling bij ernstige Campylobacter-diarree.

Ciprofloxacine dient alleen te worden gebruikt bij bewezen gevoeligheid op basis van kweek en gevoeligheidsbepaling.

Ciprofloxacine en prostatitis

Bacteriële prostatitis is een pijnlijke infectie van de prostaat die moeilijk te behandelen is vanwege de beperkte penetratie van veel antibiotica in het prostaatweefsel.

Fluorochinolonen, inclusief ciprofloxacine, hebben uitstekende penetratie in het prostaatweefsel en worden door zowel de EAU als de SWAB aanbevolen als eerstekeuze behandeling bij acute bacteriële prostatitis en chronische bacteriële prostatitis.

De behandelingsduur bij acute prostatitis is doorgaans 2 tot 4 weken met ciprofloxacine 500 mg tweemaal daags.

Bij chronische bacteriële prostatitis is een behandelingsduur van 4 tot 6 weken vaak noodzakelijk vanwege de slechtere penetratie in het prostaatweefsel bij chronische infectie en biofilmvorming.

Volg altijd de adviezen van uw uroloog of huisarts en voltooi de volledige kuur.

Ciprofloxacine en reizigersdiarree

Reizigersdiarree, veroorzaakt door enterotoxigene E. coli (ETEC) en andere enteropathogene bacteriën, was traditioneel een indicatie voor ciprofloxacine als standby-antibioticum bij reizigers naar risicogebieden.

Door de toegenomen fluorochinolonresistentie in veel populaire bestemmingen (Zuid- en Zuidoost-Azië, Midden-Oosten, Afrika) is azitromycine nu de voorkeur als standby-antibioticum voor reizigersdiarree in veel van deze regio's.

Voor reizigers naar bestemmingen in Europa en Noord-Amerika blijft ciprofloxacine een optie.

Raadpleeg het Landelijk Coördinatiecentrum Reizigersadvisering (LCR) of uw reisarts voor de meest actuele aanbevelingen voor uw reisbestemming.

Standby-antibiotica dienen altijd alleen te worden ingenomen bij ernstige of aanhoudende diarree die de reis significant verstoort, niet als preventieve maatregel.

Geen recept van uw huisarts?
Voor specifieke gecompliceerde indicaties kan een online consult mogelijk zijn. Lees waarom Ciprofloxacine niet zonder recept kan en wat wel.