Nitrofurantoïne

Nitrofurantoïne on Prescriptsy

Nitrofurantoïne wordt op Prescriptsy beschreven als onafhankelijke productinformatie.

U leest hier hoe online consultatie werkt, welke medische controles partnerklinieken uitvoeren en welke factoren u kunt vergelijken voordat u een aanbieder kiest.

Wij verkopen zelf geen medicatie, maar helpen u erkende zorgpartners te vergelijken op prijs, leveringssnelheid, service en betrouwbaarheid.

Nitrofurantoïne, uitgebreide patiënteninformatie

Nitrofurantoïne is een antibioticum dat al meer dan zestig jaar wordt gebruikt voor de behandeling van urineweginfecties.

Het geneesmiddel behoort tot de klasse van de nitrofuranen en heeft een unieke eigenschap: het wordt door het lichaam geconcentreerd in de urine en de nieren, waardoor het uitsluitend effectief is bij infecties beperkt tot de urinewegen.

Voor andere infecties elders in het lichaam heeft nitrofurantoïne geen effect.

In Nederland is nitrofurantoïne de eerste keuze behandeling voor ongecompliceerde blaasontsteking (cystitis) bij niet-zwangere vrouwen van 18 jaar en ouder, zoals bepaald in de NHG-standaard Urineweginfecties (2021).

Het geneesmiddel is beschikbaar als tabletten van 50 mg en als macrokristallijne capsules van 100 mg (Macrobid).

Wat is nitrofurantoïne en hoe werkt het?

Nitrofurantoïne werkt anders dan de meeste andere antibiotica. Het geneesmiddel is een prodrug: in zijn originele vorm is het chemisch inactief.

Zodra nitrofurantoïne echter door bacteriële enzymen (nitroreductasen) in de bacteriecel wordt opgenomen en gereduceerd, ontstaan reactieve chemische tussenproducten die gelijktijdig meerdere vitale bacteriële structuren aanvallen: het DNA, ribosomale eiwitten en celwandsynthese-enzymen.

Dit meervoudige aanvalspunt maakt het voor bacteriën bijzonder moeilijk om resistentie te ontwikkelen, omdat zij gelijktijdig meerdere genetische mutaties zouden moeten accumuleren.

Dit verklaart waarom de resistentie van de meest voorkomende verwekker van blaasontsteking, Escherichia coli, tegen nitrofurantoïne in Nederland laag is gebleven (minder dan 2%) terwijl resistentie tegen andere antibiotica zoals trimethoprim sterk is gestegen.

Na inname wordt nitrofurantoïne door de darmen opgenomen en snel door de nieren uitgescheiden.

In de urine bereikt het concentraties die 50 tot 100 maal hoger zijn dan in het bloed, wat verklaart waarom het antibioticum effectief is in de blaas maar niet in andere organen.

Het werkzame bestanddeel is het meest actief in zure urine (pH lager dan 6); alkalische urine (bij vegetarisch dieet of gebruik van bicarbonaat) vermindert de antibacteriële activiteit.

Wanneer wordt nitrofurantoïne voorgeschreven in Nederland?

Ongecompliceerde cystitis

Blaasontsteking (cystitis) is een van de meest voorkomende bacteriële infecties bij vrouwen. In Nederland krijgen jaarlijks naar schatting 600.000 vrouwen een episode van cystitis.

Symptomen zijn: pijnlijk plassen, frequente aandrang om te plassen, troebele of stinkende urine, en soms bloed in de urine.

De NHG-standaard onderscheidt ongecompliceerde cystitis (bij gezonde niet-zwangere vrouwen van 18 jaar en ouder, zonder koorts of tekenen van nierinfectie) van gecompliceerde cystitis (bij mannen, zwangere vrouwen, kinderen, patiënten met anatomische afwijkingen van de urinewegen, immuungecompromitteerde patiënten, of bij tekenen van nierinfectie).

Nitrofurantoïne is uitsluitend geschikt voor ongecompliceerde cystitis; bij gecompliceerde UWI of pyelonefritis is een ander antibioticum vereist.

De NHG-standaard beveelt aan de diagnose cystitis te stellen op basis van typische symptomen in combinatie met positieve dipstick-urinetest (nitriet of leucocyten positief).

Urinekweek is bij ongecompliceerde cystitis voor de eerste episode niet noodzakelijk, maar wordt aanbevolen bij therapeutisch falen, recidieven en bij risicogroepen.

Profylaxe van recidiverende urineweginfecties

Recidiverende UWI wordt gedefinieerd als drie of meer episoden per jaar, of twee of meer episoden in zes maanden.

Dit patroon treft naar schatting 25% van de vrouwen die ooit een blaasontsteking hebben gehad. Bij aangetoond recidiefpatroon kan profylaxe met nitrofurantoïne worden overwogen. Er zijn twee profylaxeschema's:

• Continue nachtprofylaxe: nitrofurantoïne 50 mg elke avond voor het slapengaan, gedurende 3 tot 6 maanden. Dit schema verlaagt het risico op nieuwe infecties met 65-90% gedurende de profylaxeperiode.
• Post-coïtale profylaxe: nitrofurantoïne 50 of 100 mg als eenmalige dosis direct na seksueel contact, bij vrouwen bij wie infecties duidelijk samenhangen met coïtus. Dit vermindert de totale antibioticumblootstelling ten opzichte van continue profylaxe.

Na beëindiging van de profylaxeperiode keert het recidiefpatroon bij sommige vrouwen terug; herbeoordeling is dan nodig. Bij aanhoudende recidieven na profylaxe wordt aanvullend urologisch of gynecologisch onderzoek overwogen.

Urineweginfecties bij zwangere vrouwen

Bacteriurie (bacteriën in de urine) tijdens de zwangerschap verhoogt het risico op vroeggeboorte en pyelonefritis.

Nitrofurantoïne kan worden gebruikt voor behandeling van asymptomatische bacteriurie en cystitis in het eerste en tweede trimester van de zwangerschap, maar is gecontraïndiceerd in het derde trimester (na week 36) wegens het risico op hemolytische anemie bij de pasgeborene.

Fosfomycine of cefalexine zijn dan alternatief.

Hoe nitrofurantoïne te gebruiken

Neem nitrofurantoïne altijd in met voedsel (bij de maaltijd of met een glas melk).

Dit is geen keuze maar een vereiste: inname op een nuchtere maag leidt tot sterk verminderde absorptie bij de macrokristallijne formulering en verhoogt de kans op misselijkheid bij de standaard formulering.

Drink dagelijks voldoende water (minimaal 1,5 liter) tijdens de behandeling.

Maak de kuur volledig af, ook als uw klachten al snel verdwijnen: te vroeg stoppen kan leiden tot herinfectie met mogelijk resistente bacteriën.

Urine kan tijdens het gebruik van nitrofurantoïne geel-bruin tot oranje-bruin verkleuren. Dit is het gevolg van de uitscheiding van het kleurpigment van het geneesmiddel en is volledig onschadelijk. De verkleuring verdwijnt vanzelf na het staken van het geneesmiddel.

Waarop moet u letten bij langdurig gebruik?

Bij kortdurende behandeling (5-7 dagen) is het bijwerkingenprofiel van nitrofurantoïne beperkt. Bij langdurig gebruik voor profylaxe (maanden) zijn er drie specifieke risico's waarvoor u alertheid en periodieke controle vereist zijn:

• Longproblemen: na maanden tot jaren van profylaxe kan nitrofurantoïne een sluipende longontsteking veroorzaken (chronische interstitiële pneumonitis) met als symptomen toenemende kortademigheid bij inspanning en droge hoest. Meld deze klachten altijd aan uw arts tijdens langdurige profylaxe. Acute longproblemen (hoge koorts, ernstige kortademigheid, binnen de eerste week van gebruik) vereisen onmiddellijke medische aandacht.
• Leveraandoeningen: langdurig gebruik kan zelden leiden tot chronische actieve hepatitis. Uw arts zal periodiek uw leverwaarden controleren.
• Zenuwschade: tintelingen of gevoelloosheid in handen en voeten kunnen wijzen op polyneuropathie. Meld dit direct aan uw arts.

Interacties met andere geneesmiddelen

Informeer uw arts en apotheker over alle geneesmiddelen die u gebruikt. Belangrijke interacties met nitrofurantoïne zijn:

• Probenecide en sulfinpyrazone (uricosurica bij jicht): remmen de renale uitscheiding van nitrofurantoïne, verhogen bloedspiegels en verlagen urinaire concentraties; combinatie vermijden.
• Magnesiumtrisilicaat (antacidum): vermindert de absorptie van nitrofurantoïne aanzienlijk; niet gelijktijdig innemen.
• Quinolonen (ciprofloxacine, norfloxacine): farmacologisch antagonisme is beschreven; gelijktijdig gebruik is therapeutisch onlogisch en niet aanbevolen bij UWI.
• Orale anticoagulantia (acenocumarol, fenprocoumon): nitrofurantoïne kan de anticoagulante werking versterken; INR-controle na aanvang.

Bewaren en vergoeding

Bewaar nitrofurantoïne beneden 25 graden Celsius, droog en beschermd tegen licht in de originele verpakking. Buiten bereik van kinderen bewaren. Lever resterende tabletten na afloop van de kuur in bij de apotheek voor verantwoorde verwerking.

Nitrofurantoïne valt onder de basisverzekering (Zvw) voor geregistreerde indicaties. Het eigen risico (standaard 385 euro per jaar) is van toepassing tenzij al opgebruikt.

Nitrofurantoïne is beschikbaar als generiek geneesmiddel en is kosteneffectief; uw apotheker verstrekt het preferente middel van uw zorgverzekeraar.

Wanneer direct medische hulp zoeken

Zoek direct medische hulp of bel 112 bij:

• Plotselinge kortademigheid, piepende ademhaling of hoge koorts tijdens gebruik (mogelijke acute pneumonitis)
• Geelzucht (gele verkleuring van huid of oogwit), donkere urine (anders dan de kleurverandering van nitrofurantoïne) of pijn in de rechterbovenbuik (mogelijke hepatitis)
• Ernstige huiduitslag, netelroos, zwelling van gezicht of lippen (allergische reactie)
• Koorts en rillingen (mogelijke systemische infectie die behandeling met nitrofurantoïne niet dekt)
• Tintelingen of gevoelloosheid in handen en voeten bij langdurig gebruik (polyneuropathie)

Vergiftigingen Informatie Centrum: 0800-0099. Spoedeisende hulp: 112.

Aanvullende informatie

Meer informatie over nitrofurantoïne vindt u op cbg-meb.nl (productinformatie), apotheek.nl en thuisarts.nl. Bij vragen over uw behandeling kunt u terecht bij uw huisarts of apotheker.

De SWAB (Stichting Werkgroep Antibioticabeleid) publiceert nationale richtlijnen voor antibioticagebruik in Nederland, inclusief UWI-behandeling, op swab.nl.

Nitrofurantoïne vergeleken met andere eerstelijnsmiddelen bij ongecompliceerde UWI

De NHG-Standaard Urineweginfecties plaatst nitrofurantoïne op positie één bij de behandeling van ongecompliceerde cystitis bij niet-zwangere vrouwen.

De keuze tussen nitrofurantoïne, fosfomycine en trimethoprim hangt af van lokale resistentiepatronen, nierfunctie, eerdere blootstelling en de vraag of orale therapie van vijf dagen haalbaar is.

Nitrofurantoïne bereikt hoge concentraties in de urine maar nauwelijks in het plasma, wat het middel beperkt tot infecties van de blaas en ongeschikt maakt voor pyelonefritis of prostatitis.

Fosfomycine heeft het voordeel van een eenmalige dosering van drie gram maar laat in sommige Nederlandse regio's stijgende resistentie van Escherichia coli zien.

Trimethoprim wordt in de NHG-Standaard gereserveerd voor situaties waarin nitrofurantoïne en fosfomycine ongeschikt zijn, mede door resistentiecijfers die in delen van Nederland boven de twintig procent liggen.

De IDSA- en EAU-richtlijnen komen tot vergelijkbare conclusies maar benadrukken dat nitrofurantoïne alleen effectief blijft zolang de klaringscapaciteit van de nier voldoende is om therapeutische concentraties in de urine te realiseren.

Bij een geschatte glomerulaire filtratiesnelheid (eGFR) onder 30 mL/min/1,73 m² is nitrofurantoïne gecontra-indiceerd en bij een eGFR tussen 30 en 45 mL/min/1,73 m² dient het middel alleen kortdurend te worden voorgeschreven na zorgvuldige afweging.

Uw apotheker kan deze informatie koppelen aan uw meest recente laboratoriumwaarden voordat de behandeling start.

Praktijkcasussen uit de Nederlandse huisartsenpraktijk

Een 28-jarige vrouw zonder voorgeschiedenis meldt zich met pijn bij het plassen, frequente mictie en troebele urine gedurende 48 uur. Koorts, flankpijn of misselijkheid ontbreken.

Een urinedipstick toont nitriet en leukocyten. De huisarts schrijft nitrofurantoïne 100 mg capsules met verlengde afgifte voor, tweemaal daags gedurende vijf dagen, in te nemen met voedsel.

De patiënte wordt geadviseerd ruim water te drinken, de kuur volledig af te maken en bij koorts, rillingen of toenemende pijn in de flank direct contact op te nemen met de huisartsenpost of te bellen met 0800-0099.

Een tweede casus betreft een 72-jarige vrouw met recidiverende UWI's. Haar eGFR bedraagt 42 mL/min/1,73 m².

De huisarts overlegt met de apotheker en kiest voor een korte kuur nitrofurantoïne van drie dagen onder strikte monitoring, omdat langdurige therapie bij deze nierfunctie het risico op pulmonale en hepatische bijwerkingen verhoogt.

Na afloop wordt een urinekweek afgenomen om eradicatie te bevestigen en wordt besproken of profylaxe met een niet-antibiotische strategie, zoals methenamine-hippuraat of lokale oestrogenen, geïndiceerd is.

Monitoringprotocol bij langdurig gebruik

Hoewel de meeste kuren nitrofurantoïne kort zijn, wordt het middel in uitzonderlijke gevallen als profylaxe voorgeschreven bij vrouwen met frequente recidieven.

In die situatie adviseert Lareb periodieke controle van de leverenzymen (ALAT, ASAT, alkalische fosfatase, bilirubine), een jaarlijkse longfoto bij aanhoudende hoest of dyspneu en een klinische beoordeling van de perifere zenuwfunctie.

Chronisch gebruik is in Nederland geassocieerd met zeldzame maar ernstige pulmonale reacties, waaronder interstitiële pneumonitis en longfibrose, en met hepatotoxische reacties variërend van asymptomatische transaminase-stijgingen tot cholestatische hepatitis.

Bij elk bezoek dient de indicatie opnieuw te worden afgewogen.

Specifieke patiëntengroepen

Bij zwangere vrouwen is nitrofurantoïne toegestaan in het eerste en tweede trimester maar dient te worden vermeden vanaf 36 weken zwangerschap en tijdens de bevalling, vanwege het theoretische risico op hemolytische anemie bij de neonaat.

Tijdens borstvoeding wordt het middel in de meeste situaties als compatibel beschouwd, met uitzondering van zuigelingen jonger dan één maand en kinderen met bekende of verdachte G6PD-deficiëntie.

Bij ouderen is terughoudendheid geboden door verminderde nierfunctie en verhoogd risico op bijwerkingen; de Beers-criteria ontraden langdurig gebruik bij patiënten ouder dan 65 jaar met een eGFR onder 30 mL/min/1,73 m².

Veelgestelde klinische vragen

Waarom moet ik nitrofurantoïne met voedsel innemen? Inname met een maaltijd verhoogt de biologische beschikbaarheid en vermindert gastro-intestinale klachten zoals misselijkheid. Waarom wordt mijn urine donkerbruin?

Dit is een bekend en onschuldig effect van nitrofurantoïne en verdwijnt na de laatste dosis. Mag ik alcohol drinken?

Er is geen directe interactie, maar overmatig alcoholgebruik kan de herstelperiode verlengen. Wat als ik een dosis vergeet?

Neem deze in zodra u eraan denkt, tenzij het bijna tijd is voor de volgende dosis; dubbele dosering is niet toegestaan.

Aanvullende Nederlandse bronnen

Voor onafhankelijke informatie over nitrofurantoïne verwijzen wij u naar de bijsluiter op cbg-meb.nl , de patiëntinformatie van de KNMP op apotheek.nl , de huisartsrichtlijn op thuisarts.nl en bijwerkingenmeldingen bij Lareb .

Overleg altijd met uw huisarts of apotheker voordat u de behandeling start of staakt.