Propranolol

Propranolol on Prescriptsy

Propranolol wordt op Prescriptsy beschreven als onafhankelijke productinformatie.

U leest hier hoe online consultatie werkt, welke medische controles partnerklinieken uitvoeren en welke factoren u kunt vergelijken voordat u een aanbieder kiest.

Wij verkopen zelf geen medicatie, maar helpen u erkende zorgpartners te vergelijken op prijs, leveringssnelheid, service en betrouwbaarheid.

Propranolol is een van de oudste en meest voorgeschreven niet-selectieve bètablokkers wereldwijd, ontwikkeld in de jaren zestig door Sir James Black (Nobelprijs geneeskunde 1988).

Het is in Nederland door het CBG (College ter Beoordeling van Geneesmiddelen) geregistreerd voor een breed spectrum aan cardiovasculaire, neurologische en psychiatrische indicaties, waaronder arteriële hypertensie, angina pectoris, supraventriculaire en ventriculaire hartritmestoornissen, migraineprofylaxe, essentiële tremor en situatiegebonden angst.

Door competitieve blokkade van zowel bèta-1 als bèta-2 adrenerge receptoren vermindert propranolol de hartfrequentie, de contractiekracht van het hart, de AV-geleiding en de perifere sympathische activering.

De lipofiele eigenschappen stellen het middel in staat de bloed-hersenbarriere te passeren, wat de gunstige effecten op migraine, tremor en angst verklaart.

Prescriptsy werkt samen met CBG-geregistreerde artsen die online consulten aanbieden voor hart- en vaatziekten, migraine en angststoornissen. Meer informatie over verwante geneesmiddelen vindt u op onze pagina's over Metoprolol en Bisoprolol, twee selectieve bèta-1 blokkers die in de moderne Nederlandse cardiologische praktijk vaak de voorkeur krijgen.

Werkzame stof en farmacologische eigenschappen van propranolol

Propranolol hydrochloride is chemisch een aryloxypropanolamine met de molecuulformule C16H21NO2 en een molaire massa van 259,34 g/mol. Het is een racemisch mengsel van twee enantiomeren (R en S), waarbij het S-enantiomeer de belangrijkste bèta-blokkerende activiteit bezit. De ATC-code is C07AA05.

Na orale inname wordt propranolol snel en vrijwel volledig geabsorbeerd vanuit het maagdarmkanaal, maar ondergaat een uitgebreid first-pass metabolisme in de lever door CYP2D6 en CYP1A2.

De orale biologische beschikbaarheid bedraagt daardoor slechts 25-30 procent en is onderhevig aan aanzienlijke interindividuele variatie. Voedsel verhoogt de biologische beschikbaarheid door tijdelijke remming van de first-pass metabolisme.

Piekplasmaconcentraties worden bereikt binnen 1-2 uur na inname van de directwerkende tablet. De eliminatiehalfwaardetijd bedraagt ongeveer 3-6 uur, wat bij de directwerkende formulering meervoudige dagelijkse dosering vereist.

Retardformuleringen (Propranolol SR) maken eenmaal daagse inname mogelijk.

Propranolol is een lipofiel molecuul dat de bloed-hersenbarriere passeert, in tegenstelling tot hydrofiele bètablokkers zoals atenolol.

Dit verklaart enerzijds de gunstige effecten op centrale indicaties zoals migraineprofylaxe, tremor en angst, maar anderzijds ook de centrale bijwerkingen zoals slaapstoornissen, levendige dromen, nachtmerries en depressie.

Werkingsmechanisme van bèta-adrenerge blokkade

Propranolol bindt competitief en reversibel aan zowel bèta-1 als bèta-2 adrenerge receptoren, zonder onderscheid te maken tussen de twee subtypes. Dit non-selectieve profiel onderscheidt propranolol van modernere selectieve bètablokkers (metoprolol, bisoprolol, atenolol) die voornamelijk bèta-1 receptoren blokkeren.

Effecten van bèta-1 receptorblokkade (voornamelijk in het hart): vermindering van de hartfrequentie (negatief chronotroop), vermindering van de myocardiale contractiekracht (negatief inotroop), vertraging van de AV-knoopgeleiding (negatief dromotroop) en vermindering van de automaticiteit van de sinusknoop en ectopische pacemakers.

Het netto-effect is een vermindering van de cardiac output, de arteriële bloeddruk en het myocardiale zuurstofverbruik, wat de basis vormt voor gebruik bij hypertensie, angina pectoris en tachy-aritmieen.

Effecten van bèta-2 receptorblokkade: bronchoconstrictie in de longen (gecontraïndiceerd bij astma), vasoconstrictie in perifere weefsels (koude extremiteiten), remming van de glycogenolyse en gluconeogenese (verlengde hypoglykemie bij diabetici) en vermindering van de tremor door blokkade van spinale bèta-2 receptoren (gunstig bij essentiële tremor).

Indicaties in de Nederlandse praktijk

Arteriële hypertensie

Propranolol is historisch een van de eerste effectieve antihypertensiva geweest en wordt nog steeds gebruikt bij hypertensie, hoewel in de moderne Nederlandse praktijk (NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement) de voorkeur doorgaans uitgaat naar selectieve bèta-blokkers (metoprolol succinaat, bisoprolol), ACE-remmers, ARB's, calciumantagonisten of thiazidediuretica.

Propranolol blijft echter waardevol bij hypertensie met comorbide migraine of tremor, waarbij het dubbele indicaties kan combineren.

Migraineprofylaxe

Propranolol is de eerste keus voor medicamenteuze migraineprofylaxe volgens de NHG-standaard Hoofdpijn en de Nederlandse richtlijn Hoofdpijn.

Bij patienten met meer dan 2-3 migraine-aanvallen per maand of invaliderende aanvallen wordt propranolol 80-160 mg per dag aangeraden.

Het mechanisme is waarschijnlijk een combinatie van centrale serotonerge modulatie, vermindering van corticale prikkelbaarheid en stabilisatie van het trigemino-vasculaire systeem.

Het effect op migrainefrequentie kan pas na 4-8 weken worden beoordeeld.

Essentiële tremor

Propranolol is het middel van eerste keuze bij essentiële tremor, een neurologische aandoening gekenmerkt door een symmetrische actietremor van de handen (en soms hoofd, stem of romp).

Doseringen van 80-320 mg per dag kunnen de tremoramplitude met 50-70 procent reduceren bij de meeste patienten.

Het mechanisme is perifeer via bèta-2 blokkade in spierspoelreceptoren en centraal via modulatie van cerebellaire oscillaties.

Situatiegebonden angst en podiumvrees

Bij situatiegebonden angst (bijvoorbeeld podiumvrees bij muzikanten, examenangst, spreekangst) wordt propranolol 10-40 mg 30-60 minuten vooraf ingenomen om perifere angstsymptomen zoals hartkloppingen, trillen en zweten te onderdrukken.

In tegenstelling tot benzodiazepines heeft propranolol geen sedatief effect en beïnvloedt het cognitief functioneren niet.

Dit maakt het een populair middel bij professionals die optimale prestaties onder druk moeten leveren.

Cardiovasculaire indicaties

Propranolol wordt gebruikt bij stabiele angina pectoris, secundaire preventie na myocardinfarct, supraventriculaire en ventriculaire aritmieen, hypertrofische obstructieve cardiomyopathie en portale hypertensie bij levercirrose (ter preventie van slokdarmvariceusbloedingen).

Bij feochromocytoom wordt het alleen gegeven in combinatie met een alfa-blokker, nooit als monotherapie, vanwege het risico op onopposed alfa-stimulatie.

Dosering en titratie

Propranolol vereist individuele titratie op basis van indicatie, respons en tolerantie.

Vanwege de korte halfwaardetijd (3-6 uur) wordt de directwerkende tablet 2-4 keer per dag ingenomen, terwijl retardcapsules eenmaal daagse dosering mogelijk maken en de therapietrouw bevorderen.

Bij start wordt doorgaans een lage dosis gekozen (10-40 mg) die in stappen wordt verhoogd tot de gewenste klinische respons is bereikt of de maximale dosis voor de indicatie is bereikt.

Bij hypertensie en angina liggen effectieve doseringen tussen 160 en 320 mg per dag. Bij migraineprofylaxe volstaat vaak 80-160 mg per dag.

Bij essentiële tremor is 160-320 mg per dag typisch. Bij situatiegebonden angst wordt 10-40 mg eenmalig ingenomen.

Ouderen en patienten met leverinsufficiëntie krijgen lagere startdoseringen vanwege verhoogd risico op bijwerkingen.

Contra-indicaties en voorzorgsmaatregelen

Propranolol is absoluut gecontraïndiceerd bij bronchiale astma, ernstige COPD met bronchospasme, gedecompenseerd hartfalen, cardiogene shock, tweedegraads en hogere AV-blok, sick sinus syndroom, symptomatische bradycardie, ernstige perifere vaatziekte, metabole acidose en feochromocytoom zonder alfa-blokkade.

Voorzichtigheid is geboden bij gecompenseerd hartfalen, diabetes mellitus, thyreotoxicose, perifere vaatziekte, ziekte van Raynaud, psoriasis en depressie in de voorgeschiedenis.

Abrupt staken van propranolol bij patienten met coronaire hartziekte kan een rebound-tachycardie, hypertensieve crisis, angina exacerbatie of myocardinfarct uitlokken. De behandeling dient daarom altijd geleidelijk te worden afgebouwd over 1-2 weken onder medische supervisie, vooral bij langdurig gebruik.

Geneesmiddeleninteracties

Propranolol heeft meerdere klinisch relevante interacties. Combinatie met niet-dihydropyridine calciumantagonisten (verapamil, diltiazem) verhoogt het risico op ernstige bradycardie, AV-blok en decompenserend hartfalen.

Combinatie met andere antihypertensiva (ACE-remmers, diuretica, alfa-blokkers) leidt tot additieve bloeddrukdaling en kan symptomatische hypotensie veroorzaken. Combinatie met amiodarone of digoxine verhoogt het risico op bradycardie en AV-blok.

Bij diabetici kan propranolol de hypoglykemische respons van insuline en orale antidiabetica (sulfonylureumderivaten, meglitiniden) maskeren en verlengen. Extra monitoring van bloedsuiker is noodzakelijk.

Combinatie met clonidine vereist speciale voorzichtigheid: clonidine mag pas worden gestaakt nadat propranolol volledig is afgebouwd, om rebound-hypertensie te voorkomen. NSAID's verminderen het antihypertensieve effect van propranolol.

Door remming van CYP2D6 en CYP1A2 kunnen fluoxetine, paroxetine, cimetidine, kinidine en ciprofloxacine de plasmaspiegels van propranolol aanzienlijk verhogen. Omgekeerd verlagen inductoren (rifampicine, barbituraten, roken) de spiegels.

Gebruik bij zwangerschap en borstvoeding

Propranolol passeert de placenta en kan foetale bradycardie, neonatale hypoglykemie en intra-uteriene groeivertraging veroorzaken.

Het wordt in Nederland alleen tijdens de zwangerschap voorgeschreven bij strikte indicatie, zoals cardiale aritmie of ernstige migraine, en in overleg met gynaecoloog of cardioloog.

Labetalol wordt als alternatief vaak verkozen bij hypertensie in de zwangerschap.

Propranolol wordt in kleine hoeveelheden in de moedermelk uitgescheiden. Bij borstvoeding dient de pasgeborene te worden gemonitord op tekenen van bradycardie, hypoglykemie en slecht drinken.

In de meeste gevallen is borstvoeding verenigbaar met laag gedoseerde propranololtherapie, maar overleg met de kinderarts wordt aanbevolen.

Bijwerkingen en tolerantie

De meest voorkomende bijwerkingen van propranolol zijn moeheid, verminderde inspanningstolerantie, koude handen en voeten, bradycardie, duizeligheid en slaapstoornissen met levendige dromen of nachtmerries.

Bij circa 5-10 procent van de gebruikers treedt erectiestoornis op. Depressieve symptomen zijn beschreven en kunnen leiden tot staken van de behandeling.

Bronchoconstrictie is een belangrijke, potentieel levensbedreigende bijwerking bij patienten met astma of luchtwegoverrrapressie en is reden voor strikte contra-indicatie bij deze groep.

Bij diabetici vraagt het maskerende effect op hypoglykemische waarschuwingssymptomen extra aandacht. Bij ouderen verhoogd het risico op orthostatische hypotensie en valincidenten. Meld bijwerkingen via Lareb (lareb.nl).

Monitoring en follow-up in de Nederlandse zorgpraktijk

Volgens de NHG-standaard dienen patienten op propranolol regelmatig te worden gemonitord op hartfrequentie, bloeddruk, tekenen van hartfalen en tolerantie. Bij diabetici is extra bloedsuikermonitoring noodzakelijk.

Bij initiatie en dosisaanpassingen wordt een controle na 2-4 weken aanbevolen.

Bij langdurig gebruik volstaan jaarlijkse of halfjaarlijkse controles in de huisartsenpraktijk, aangevuld met cardiologische controles bij complexe cardiovasculaire aandoeningen.

Vergelijking met selectieve bètablokkers

In de moderne Nederlandse cardiologische praktijk hebben selectieve bèta-1 blokkers zoals metoprolol succinaat, bisoprolol en nebivolol propranolol grotendeels vervangen bij hypertensie, hartfalen en coronaire ziekte vanwege een gunstiger respiratoire profiel en betere tolerantie.

Propranolol blijft echter het middel van eerste keuze bij migraineprofylaxe, essentiële tremor en situatiegebonden angst vanwege zijn centrale penetratie en historisch bewijs.

Bij portale hypertensie en feochromocytoom blijft propranolol ook de voorkeur.

Verkrijgbaarheid en vergoeding in Nederland

Propranolol is in Nederland uitsluitend op recept verkrijgbaar via de huisarts, cardioloog, neuroloog, psychiater of een bevoegde online arts.

Het is verkrijgbaar als generiek geneesmiddel (tabletten van 10, 40 en 80 mg, retardcapsules van 80 en 160 mg) en is opgenomen in het basispakket van de Nederlandse zorgverzekering (Zvw), waardoor het volledig of tegen een beperkte eigen bijdrage wordt vergoed na aftrek van het jaarlijkse eigen risico (€385 in 2025).

Meer informatie over de Nederlandse verkrijgbaarheid vindt u op apotheek.nl en thuisarts.nl.

Veelgestelde vragen over propranolol

Kan ik propranolol gebruiken bij lichaamsbeweging of sport?

Propranolol vermindert de maximale hartfrequentie en inspanningscapaciteit. Licht tot matig intensieve beweging is doorgaans goed mogelijk, maar zware cardio-inspanning kan worden beperkt.

Professionele atleten mogen propranolol niet gebruiken omdat het op de dopinglijst van WADA staat voor sporten waarbij precisie en kalmte vereist zijn (boogschieten, schermen, schieten).

Waarom mag ik propranolol niet abrupt staken?

Langdurig bètablokkergebruik leidt tot upregulatie van bèta-receptoren in het hart. Bij abrupt staken reageren deze receptoren overmatig op circulerende catecholamines, wat rebound-tachycardie, hypertensie, angina of hartinfarct kan uitlokken. Geleidelijke afbouw over 1-2 weken voorkomt deze rebound.

Kan ik propranolol combineren met alcohol?

Alcohol kan het bloeddrukverlagende effect van propranolol versterken en duizeligheid veroorzaken. Matige alcoholconsumptie (1-2 glazen) is doorgaans toegestaan, maar overmatig drinken wordt afgeraden.

Helpt propranolol tegen algemene angststoornissen?

Propranolol is effectief bij situatiegebonden angst (podiumvrees, examenangst) door onderdrukking van perifere symptomen. Bij gegeneraliseerde angststoornis of paniekstoornis is het minder effectief; daar zijn SSRI's of cognitieve gedragstherapie eerste keus.

Mag ik propranolol gebruiken tijdens zwangerschap?

Propranolol is niet absoluut gecontraïndiceerd, maar wordt alleen bij strikte indicatie gebruikt vanwege mogelijke foetale effecten. Labetalol is het voorkeursalternatief bij zwangerschapshypertensie. Overleg altijd met uw gynaecoloog.

Conclusie en advies voor patienten

Propranolol is een veelzijdige niet-selectieve bètablokker die in Nederland nog steeds een belangrijke rol speelt bij migraineprofylaxe, essentiële tremor, situatiegebonden angst en geselecteerde cardiovasculaire indicaties.

Ondanks dat selectieve bèta-1 blokkers bij veel cardiologische indicaties de voorkeur hebben gekregen, blijft propranolol onvervangbaar voor neurologische en psychiatrische toepassingen waar de centrale penetratie een klinische meerwaarde biedt.

De behandeling vereist zorgvuldige patientselectie, met absolute contra-indicaties bij astma, hartfalen en bradycardie, en nauwgezette begeleiding bij diabetici. Abrupt staken moet altijd worden vermeden.

Prescriptsy biedt toegang tot CBG-geregistreerde artsen voor online consultatie en veilig receptbeheer. Bij vragen, bijwerkingen of medische zorgen kunt u altijd contact opnemen met uw huisarts of apotheker.

Meld bijwerkingen via Lareb (lareb.nl); bij medische noodgevallen belt u 112 of het Vergiftigingen Informatie Centrum via 0800-0099.

Geen recept van uw huisarts?
Voor stabiel ingestelde gebruikers kan een online consult bij een EU-arts een efficiënte route bieden voor herhaalrecepten. Lees hoe online consult werkt voor Propranolol.