Oxybutynine

Oxybutynine on Prescriptsy

Oxybutynine wordt op Prescriptsy beschreven als onafhankelijke productinformatie.

U leest hier hoe online consultatie werkt, welke medische controles partnerklinieken uitvoeren en welke factoren u kunt vergelijken voordat u een aanbieder kiest.

Wij verkopen zelf geen medicatie, maar helpen u erkende zorgpartners te vergelijken op prijs, leveringssnelheid, service en betrouwbaarheid.

Oxybutynine is een anticholinergicum (muscarinereceptorantagonist) met een directe spasmolytische werking op de gladde spier van de blaas.

Het middel wordt gebruikt bij de behandeling van overactieve blaas, aandrangincontinentie en nocturnale enuresis bij kinderen.

In Nederland is oxybutynine door het CBG geregistreerd en beschikbaar als directe-afgifte tabletten (2,5 mg en 5 mg) en verlengde-afgifte tabletten (5 mg, 10 mg en 15 mg).

Hoewel oxybutynine effectief is, dient bij ouderen de anticholinerge belasting zorgvuldig te worden afgewogen tegenover de voordelen, en dienen minder anticholinerge alternatieven te worden overwogen.

Prescriptsy biedt online consulten voor urologische klachten via CBG-geregistreerde artsen. Meer informatie over verwante aandoeningen en behandelingen vindt u op onze pagina's over Solifenacine en Mirabegron.

Werkzame stof en farmacologische klasse van oxybutynine

Oxybutynine hydrochloride heeft de chemische naam 4-(diethylaminobut-2-yn-1-yl) 2-cyclohexyl-2-hydroxy-2-fenylacetaat hydrochloride. De molecuulmassa bedraagt 393,9 Da. De ATC-code is G04BD04 (urologica, middelen bij frequentie en incontinentie).

Oxybutynine is een tertiaire amine die de bloed-hersenbarrière passeert en daardoor zowel perifere als centrale muscarineblokkade kan veroorzaken.

De farmacologische werking berust op twee mechanismen: anticholinerge blokkade van M2- en M3-muscarinereceptoren in de detrusorspier (overheersend voor de therapeutische werking bij overactieve blaas) en een direct, atropine-onafhankelijk spasmolytisch effect op de gladde spier.

De selectiviteit voor M3-receptoren is matig; het middel blokkeert ook M1-receptoren in het centrale zenuwstelsel en de ganglia en M2-receptoren in het hart en de gladde darmspierstelsel, wat verklaart waarom droge mond, obstipatie en cognitieve bijwerkingen zo frequent voorkomen.

Oxybutynine ondergaat een uitgebreid first-pass-effect na orale toediening. De biologische beschikbaarheid na orale inname is circa 6 procent.

De actieve metaboliet N-desethyloxybutynine heeft eveneens anticholinerge eigenschappen en draagt bij aan zowel de werkzaamheid als de bijwerkingen.

Bij de verlengde-afgifte formule en de transdermale pleister is de piek-dal-verhouding kleiner en is de plasmaspiegel van N-desethyloxybutynine lager, wat leidt tot een gunstiger bijwerkingsprofiel (minder droge mond).

Geregistreerde indicaties en klinisch gebruik

De primaire indicatie voor oxybutynine is de behandeling van symptomen van overactieve blaas bij volwassenen: urgentie (plotselinge, niet te onderdrukken aandrang om te plassen), verhoogde mictiefrequentie overdag en 's nachts (nycturie), en aandrangincontinentie (onwillekeurig urineverlies bij aandrang).

Overactieve blaas treft naar schatting 10 tot 15 procent van de Nederlandse volwassen bevolking en heeft een aanzienlijke impact op de kwaliteit van leven.

Een tweede geregistreerde indicatie is nocturnale enuresis (bedplassen) bij kinderen vanaf 5 jaar, met name bij kinderen waarbij sprake is van blaasoveractiviteit (verkleinde blaascapaciteit, verhoogde mictiefrequentie overdag).

Bij deze groep wordt oxybutynine doorgaans gecombineerd met alarmmethoden en blaastraining, conform de NHG-standaard Enuresis nocturna.

Bij patienten met neurologische aandoeningen (multiple sclerose, dwarslaesie, spinale dysrafie, ziekte van Parkinson) kan neurogene blaasoveractiviteit optreden als gevolg van verlies van suprasacrale inhibitie van de detrusor.

Oxybutynine is een effectieve behandeling voor neurogene detrusorhyperactiviteit en wordt in deze context gebruikt door de uroloog of neuroloog.

Klinische werkzaamheid van oxybutynine bij overactieve blaas

Gerandomiseerde gecontroleerde studies tonen aan dat oxybutynine ten opzichte van placebo leidt tot significante vermindering van het aantal episoden van urgentie-incontinentie per dag (gemiddeld 1-2 episoden minder), vermindering van de mictiefrequentie (1-2 episodes per dag minder), en verbetering van de functionele blaascapaciteit.

De respons op behandeling wordt beoordeeld na 4-8 weken.

In vergelijkende studies heeft de verlengde-afgifte formule van oxybutynine een vergelijkbare werkzaamheid als de directe-afgifte vorm, maar met een gunstiger bijwerkingenprofiel, met name wat betreft droge mond.

De transdermale pleister heeft een vergelijkbare werkzaamheid met zelfs minder droge mond, maar kan lokale huidreacties veroorzaken op de applicatieplaats.

In vergelijking met andere antimuscarinica voor overactieve blaas (solifenacine, tolterodine, darifenacine, fesoterodine) is oxybutynine even effectief maar heeft het een minder gunstig bijwerkingenprofiel wat betreft droge mond en, met name, cognitieve bijwerkingen.

Mirabegron, een bèta-3-agonist die ook voor overactieve blaas wordt gebruikt, heeft een geheel ander bijwerkingenprofiel zonder anticholinerge effecten en is daarmee een alternatief bij patienten bij wie anticholinerge bijwerkingen problematisch zijn.

Dosering en wijze van toediening van oxybutynine

Oxybutynine directe-afgifte tabletten (2,5 mg en 5 mg) worden bij volwassenen gegeven in een dosering van 5 mg twee tot driemaal daags.

Bij ouderen wordt aanbevolen te starten met 2,5 mg tweemaal daags om het risico op anticholinerge bijwerkingen te beperken en de dosering geleidelijk op te hogen indien nodig en verdraagbaar.

De tabletten kunnen worden ingenomen met of zonder voedsel.

Oxybutynine verlengde-afgifte tabletten (5-15 mg) worden eenmaal daags ingenomen, bij voorkeur 's ochtends.

De startdosering is 5 mg eenmaal daags; de dosis kan wekelijks worden verhoogd met 5 mg tot een maximale dosis van 20 mg per dag.

De tabletten dienen heel te worden doorgeslikt en mogen niet worden gekauwd, gebroken of geplet, omdat dit de verlengde-afgifte eigenschap teniet doet.

De transdermale oxybutynine-pleister (3,9 mg per 24 uur) wordt elke drie tot vier dagen vervangen.

De pleister dient te worden aangebracht op een droge, intacte, haararme huid van de buik, heup of bil. De locatie dient te worden afgewisseld om huidirritatie te voorkomen.

Bijwerkingen en hoe daarmee om te gaan

Droge mond is de meest voorkomende bijwerking van oxybutynine en kan worden verminderd door frequent kleine slokjes water te nemen of suikervrije kauwgom of zuigtabletten te gebruiken.

Bij gebruik van de verlengde-afgifte formule of de transdermale pleister is de kans op droge mond beduidend kleiner dan bij de directe-afgifte vorm.

Obstipatie kan worden behandeld door meer vezels en voldoende vocht te eten en te drinken. Bij ernstige obstipatie kan een osmotisch laxeermiddel worden overwogen.

Wazig zien treedt op door vermindering van accommodatie en is tijdelijk; rijden en het bedienen van machines dient te worden vermeden zolang dit symptoom aanhoudt.

Cognitieve bijwerkingen (verwardheid, geheugenproblemen) dienen onmiddellijk te worden gemeld aan de behandelend arts, met name bij ouderen.

Bij ouderen boven de 65 jaar dient het gebruik van oxybutynine kritisch te worden beoordeeld en dienen alternatieven zoals mirabegron te worden overwogen, conform de adviezen van de NHG en de KNMP.

Niet-farmacologische alternatieven en aanvullende behandelingen

Conform de NHG-standaard Urine-incontinentie dient bij overactieve blaas en aandrangincontinentie als eerste stap altijd niet-farmacologische behandeling te worden geprobeerd.

Blaastraining (het geleidelijk verlengen van de tijd tussen mictie-episoden), bekkenfysiotherapie en leefstijladviezen (optimalisering van vochtinname, vermijden van cafeine en alcohol) zijn bewezen effectieve niet-farmacologische behandelingen die bijwerkingen en kosten vermijden.

Farmacotherapie met oxybutynine of een ander antimuscalinicum dient te worden overwogen wanneer niet-farmacologische behandeling na minimaal drie maanden onvoldoende effect heeft gehad.

Mirabegron (een bèta-3-adrenoceptoragonist) is een alternatief zonder anticholinerge bijwerkingen en verdient de voorkeur bij patienten bij wie anticholinerge bijwerkingen problematisch zijn of worden verwacht.

Bij patienten met ernstige therapieresistente overactieve blaas zijn invasieve behandelingen beschikbaar: botulinum toxine A-injecties in de detrusorspier (via cystoscopie), percutane tibiale zenuwstimulatie en sacrale neuromodulatie. Deze behandelingen worden uitgevoerd door gespecialiseerde urologen en zijn beschikbaar in Nederlandse urologische centra.

Gebruik bij ouderen: speciale overwegingen

Oxybutynine is bijzonder problematisch bij ouderen vanwege de sterke centrale anticholinerge werking.

De actieve metaboliet N-desethyloxybutynine heeft een hogere penetratie in de bloed-hersenbarrière dan de meeste andere antimuscarinica en is geassocieerd met cognitieve stoornissen, verwardheid en een verhoogd risico op vallen bij ouderen.

De Beers Criteria (American Geriatrics Society) en de Europese STOPP/START-criteria classificeren oxybutynine als een potentieel ongeschikt geneesmiddel bij ouderen boven de 65 jaar.

De KNMP en de NHG sluiten zich aan bij dit standpunt en adviseren bij ouderen de voorkeur te geven aan minder anticholinerge opties (mirabegron, solifenacine met bewijs van minder cognitieve effecten dan oxybutynine) of aan niet-farmacologische behandeling.

Bij ouderen bij wie gebruik van oxybutynine toch wordt overwogen, dient de behandeling te worden gestart met de laagst beschikbare dosis (2,5 mg tweemaal daags), dient de cognitieve functie regelmatig te worden geëvalueerd, en dient het gecombineerde anticholinerge gebruik van alle geneesmiddelen (inclusief antihistaminica, tricyclische antidepressiva, antipsychotica) in kaart te worden gebracht met de anticholinerge last-score.

Vergoeding en beschikbaarheid in Nederland

Oxybutynine tabletten (directe afgifte en verlengde afgifte) zijn uitsluitend op recept verkrijgbaar in Nederland.

Oxybutynine wordt vergoed vanuit het basispakket van de Zorgverzekeringswet voor de geregistreerde indicaties (overactieve blaas, aandrangincontinentie, neurogene blaasoveractiviteit) na goedkeuring door de huisarts of uroloog.

De vergoeding valt onder het eigen risico (eigen risico 2024: 385 euro per jaar) tenzij de patient reeds het eigen risico heeft aangesproken voor andere zorgkosten.

Generieke oxybutynine is beschikbaar bij alle KNMP-apotheken. De apotheker kan advies geven over de meest geschikte toedieningsvorm (directe afgifte versus verlengde afgifte) en de aanbevolen doseringen.

Bij voorkeursgeneesmiddelenbeleid van de zorgverzekeraar kan de apotheker een specifiek merk of generieke versie verstrekken.

Oxybutynine vergeleken met andere anticholinergica

Binnen de Nederlandse farmacotherapie voor overactieve blaas staan meerdere anticholinergica ter beschikking, waaronder oxybutynine, tolterodine, solifenacine, fesoterodine en trospium.

Oxybutynine is het langst beschikbaar en daardoor het best onderzocht, maar heeft een relatief hoge incidentie van anticholinerge bijwerkingen zoals droge mond en obstipatie vanwege de passage door de bloed-hersenbarrière.

Nieuwere middelen zoals solifenacine en fesoterodine tonen een gunstiger bijwerkingenprofiel bij ouderen, hoewel de effectiviteit op urgency incontinentie vergelijkbaar is.

Een alternatief buiten de anticholinerge groep is mirabegron, een bèta-3-adrenoreceptoragonist die de detrusormusculatuur ontspant zonder anticholinerge effecten.

Mirabegron wordt in de NHG Standaard Incontinentie bij volwassenen genoemd als tweede keus bij patiënten die anticholinergica slecht verdragen of waarbij deze gecontra-indiceerd zijn, bijvoorbeeld vanwege nauwe-kamerhoekglaucoom of cognitieve achteruitgang.

Niet-medicamenteuze maatregelen als basis

Voordat medicamenteuze behandeling wordt gestart, adviseert de NHG Standaard een periode van blaastraining en leefstijlaanpassingen gedurende minimaal zes weken.

Blaastraining houdt in dat u bewust het plasinterval verlengt, bijvoorbeeld steeds met tien minuten per week, om de blaascapaciteit te vergroten.

Bekkenbodemoefeningen onder begeleiding van een bekkenfysiotherapeut kunnen de sluitspierfunctie versterken. Een bezoek aan een geregistreerde bekkenfysiotherapeut is gedeeltelijk vergoed vanuit de aanvullende verzekering, afhankelijk van uw polis.

Leefstijladviezen omvatten matiging van cafeïne, koolzuurhoudende dranken en alcohol, omdat deze de blaas kunnen prikkelen. Vermijd grote hoeveelheden vocht kort voor het slapengaan bij nachtelijke urgency.

Streef naar een gezond gewicht, overgewicht verhoogt de intra-abdominale druk en kan stressincontinentie verergeren. Stoppen met roken is eveneens gunstig, rokers hebben vaker hoesthoest gerelateerde drukverhoging.

Speciale aandachtspunten voor ouderen

Bij oudere patiënten, met name degenen met beginnende cognitieve achteruitgang of dementie, is terughoudendheid geboden met oxybutynine.

Anticholinergica worden in de Nederlandse richtlijn voor medicamenteuze ouderenzorg gezien als potentieel ongeschikte medicatie volgens de START STOPP criteria, vanwege het risico op verergering van cognitieve symptomen, valgevaar en delier.

Een dagelijkse evaluatie van de anticholinerge belasting (anticholinergic burden score) kan zinvol zijn bij patiënten die meerdere middelen met anticholinerge eigenschappen gebruiken.

Transdermaal oxybutynine als pleister omzeilt gedeeltelijk het first-pass metabolisme in de lever en geeft doorgaans minder droge mond, maar veroorzaakt bij sommige patiënten lokale huidirritatie.

Overleg met de huisarts of specialist ouderengeneeskunde over de meest geschikte formulering voor uw situatie.

Evalueer de meerwaarde van de behandeling altijd na enkele maanden, effect op continentie moet opwegen tegen bijwerkingen.