Spironolacton

Spironolacton on Prescriptsy

Spironolacton wordt op Prescriptsy beschreven als onafhankelijke productinformatie.

U leest hier hoe online consultatie werkt, welke medische controles partnerklinieken uitvoeren en welke factoren u kunt vergelijken voordat u een aanbieder kiest.

Wij verkopen zelf geen medicatie, maar helpen u erkende zorgpartners te vergelijken op prijs, leveringssnelheid, service en betrouwbaarheid.

Spironolacton is een kaliumsparend diureticum en selectieve mineralocorticoidreceptor-antagonist (MRA) die al meer dan 60 jaar wordt gebruikt voor uiteenlopende cardiovasculaire, endocriene en dermatologische indicaties.

Het middel is in Nederland door het CBG (College ter Beoordeling van Geneesmiddelen) geregistreerd en beschikbaar als tabletten van 25 mg, 50 mg en 100 mg onder verschillende merknamen, waaronder Aldactone en generieke preparaten.

De huidige primaire indicaties omvatten symptomatisch hartfalen met verminderde ejectiefractie (HFrEF), primair hyperaldosteronisme, resistente hypertensie, oedeem bij levercirrose met ascites en nefrotisch syndroom.

Daarnaast wordt spironolacton in toenemende mate off-label ingezet bij acne en hirsutisme bij vrouwen vanwege zijn kenmerkende anti-androgene werking.

Prescriptsy werkt samen met CBG-geregistreerde huisartsen, cardiologen, internisten en dermatologen die online consulten aanbieden voor hart- en vaatziekten, endocriene aandoeningen en dermatologische klachten. Meer informatie over verwante middelen vindt u op onze pagina's over Furosemide, Hydrochloorthiazide en Eplerenon.

Werkzame stof en werkingsmechanisme van spironolacton

Spironolacton is een steroidderivaat dat competitief de mineralocorticoidreceptor (MR) blokkeert.

De MR wordt fysiologisch geactiveerd door aldosteron, een steroidhormoon geproduceerd door de zona glomerulosa van de bijnierschors onder invloed van angiotensine II en verhoogde kaliumspiegels.

Aldosteron bindt aan MR in de distale niertubuli en verzamelbuizen en stimuleert de expressie van natriumkanalen (ENaC) en de Na/K-ATPase, wat leidt tot natriumreabsorptie, kaliumuitscheiding en vochtretentie.

Door MR te blokkeren voorkomt spironolacton deze effecten, wat resulteert in mild diurese met kaliumbehoud.

Naast deze renale effecten heeft MR-antagonisme belangrijke effecten buiten de nieren. MR wordt ook tot expressie gebracht in het myocard, bloedvaten, hersenen en het adiposeweefsel.

Activatie van MR in deze weefsels leidt tot myocardfibrose, vasculaire stijving, endotheeldisfunctie, oxidatieve stress en inflammatie.

Spironolacton en andere MR-antagonisten blokkeren deze pathologische effecten en verklaren de cardioprotectieve voordelen die waargenomen worden bij patienten met hartfalen, ook onafhankelijk van het diuretische effect.

Spironolacton heeft echter geen volledige selectiviteit voor MR; het heeft ook antagonistische werking op androgeenreceptoren en remt de ovarieele en adrenale androgenensynthese.

Deze anti-androgene eigenschappen verklaren zowel de off-label toepassingen bij acne en hirsutisme bij vrouwen als de bijwerkingen zoals gynecomastie bij mannen.

Eplerenon is een selectievere MR-antagonist met minder anti-androgene effecten en wordt soms verkozen bij patienten met hinderlijke gynecomastie onder spironolacton.

De voornaamste actieve metaboliet van spironolacton is canrenone, gevormd door hepatische metabolisme. Canrenone heeft eigen MR-antagonistische activiteit en draagt bij aan de verlengde werkingsduur.

De eliminatiehalfwaardetijd van spironolacton zelf is kort (1-2 uur), maar canrenone heeft een halfwaardetijd van 10-35 uur, wat eenmaal daagse dosering mogelijk maakt.

Indicatie: symptomatisch hartfalen met verminderde ejectiefractie

De belangrijkste cardiovasculaire indicatie van spironolacton is de behandeling van symptomatisch hartfalen met verminderde ejectiefractie (HFrEF), waar het als derde- of vierde-lijnsmiddel wordt toegevoegd aan ACE-remmer/ARB plus bèta-blokker.

De RALES-studie (Randomized Aldactone Evaluation Study) was een mijlpaal: in deze gerandomiseerde placebo-gecontroleerde studie bij 1.663 patienten met ernstig hartfalen (NYHA III-IV, ejectiefractie ≤ 35 procent) toonde spironolacton 25 mg per dag een 30 procent reductie van mortaliteit over 24 maanden, evenals vermindering van ziekenhuisopnames en verbetering van symptomen.

Deze resultaten hebben spironolacton tot een hoeksteen van moderne HFrEF-behandeling gemaakt.

De NHG-standaard Hartfalen en de richtlijnen van de European Society of Cardiology (ESC) bevelen MRA's (spironolacton of eplerenon) aan bij alle patienten met HFrEF die symptomatisch blijven ondanks optimale dosering van ACE-remmer/ARB en bèta-blokker, mits nierfunctie adequaat is (eGFR ≥ 30 ml/min) en kalium ≤ 5,0 mmol/l.

Bij hinderlijke gynecomastie kan spironolacton worden vervangen door eplerenon.

Indicatie: primair hyperaldosteronisme (syndroom van Conn)

Primair hyperaldosteronisme is een endocriene oorzaak van secundaire hypertensie, veroorzaakt door autonome overproductie van aldosteron door een bijnieradenoom (syndroom van Conn) of bilaterale bijnierhyperplasie.

Het leidt tot hypertensie, hypokaliemie, metabole alkalose en cardiovasculaire remodellering.

Spironolacton is de eerste keuze voor medicamenteuze behandeling, hetzij preoperatief ter normalisatie van kalium en bloeddruk voor chirurgische verwijdering van het adenoom (unilaterale adrenalectomie), hetzij als langdurige onderhoudsbehandeling bij bilaterale hyperplasie of bij patienten die geen operatie kunnen of willen ondergaan.

De dosering is doorgaans hoger dan bij hartfalen: 100-400 mg per dag, getitreerd op basis van kalium en bloeddruk.

Indicatie: resistente hypertensie

Resistente hypertensie wordt gedefinieerd als bloeddruk die ondanks optimale dosering van drie of meer antihypertensiva (inclusief een diureticum) onvoldoende gecontroleerd is.

Spironolacton wordt als vierde-lijnsmiddel toegevoegd bij deze patienten.

De PATHWAY-2-studie toonde aan dat spironolacton (25-50 mg per dag) superieur was aan bisoprolol en doxazosine in het verlagen van systolische bloeddruk bij patienten met resistente hypertensie.

De werkzaamheid is vooral uitgesproken bij patienten met een subklinisch hyperaldosteronisme-fenotype, dat bij een substantieel deel van de 'resistente' gevallen voorkomt.

Indicatie: oedeem bij levercirrose met ascites

Bij gedecompenseerde levercirrose ontstaat portale hypertensie met secundaire activering van het renine-angiotensine-aldosteronsysteem (RAAS) en sympathisch zenuwstelsel, wat leidt tot natrium- en vochtretentie en vorming van ascites.

Spironolacton is de eerstelijns behandeling, vaak gecombineerd met furosemide in een vaste verhouding (100 mg spironolacton op 40 mg furosemide) om elektrolietbalans te behouden.

De behandeling wordt aangevuld met natriumrestrictie (minder dan 2 gram per dag) en vochtrestrictie bij hyponatriemie.

Off-label indicatie: acne en hirsutisme bij vrouwen

Spironolacton wordt in toenemende mate off-label gebruikt voor de behandeling van acne en hirsutisme bij vrouwen, met name bij volwassen vrouwen met hormoongerelateerde acne (kin, kaaklijn, hals) of polycysteus ovarium syndroom (PCOS).

De anti-androgene werking vermindert de talgproductie en de groei van terminale haren op androgeen-gevoelige gebieden.

Doseringen bij acne zijn 50-100 mg per dag; bij hirsutisme 100-200 mg per dag.

Resultaten zijn doorgaans pas na 3-6 maanden zichtbaar en maximale effectiviteit wordt na 6-12 maanden bereikt.

Vanwege het risico op feminisatie van een mannelijke foetus dient spironolacton bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd altijd te worden gecombineerd met adequate contraceptie. Een oraal anticonceptivum met cyproteronacetaat of drospirenon biedt zowel contraceptie als aanvullend anti-androgeen effect.

Bijwerkingen en monitoring

De belangrijkste bijwerking van spironolacton is hyperkaliemie, die bij onvoldoende monitoring levensbedreigend kan zijn.

Het risico is verhoogd bij nierinsufficiëntie, diabetes, ouderen, gelijktijdig gebruik van ACE-remmers, ARB's, NSAID's of trimethoprim.

Strikte controle van serumkalium (voor aanvang, 1 week, 1 maand, dan elke 3-6 maanden) is essentieel.

Bij kalium > 5,5 mmol/l: dosisverlaging of staken; bij > 6,0 mmol/l: acute behandeling en spoedverwijzing.

Andere frequent voorkomende bijwerkingen zijn gynecomastie en borstpijn bij mannen (5-10 procent bij 50 mg, frequenter bij hogere doses), menstruele onregelmatigheden bij vrouwen, hoofdpijn, duizeligheid, maagklachten en orthostatische hypotensie.

Minder vaak voorkomen hyponatriemie, huiduitslag, haarverlies en leverenzymstijging. Zeldzame maar ernstige bijwerkingen zijn acuut nierfalen, agranulocytose en Stevens-Johnson-syndroom.

Contra-indicaties en voorzorgsmaatregelen

Spironolacton is gecontra-indiceerd bij:

• Overgevoeligheid voor spironolacton.
• Ernstige nierinsufficiëntie (eGFR < 30 ml/min) of acuut nierfalen.
• Hyperkaliemie (kalium > 5,0 mmol/l).
• Anurie.
• Ziekte van Addison (bijnierinsufficiëntie).
• Gelijktijdig gebruik van eplerenon of andere kaliumsparende diuretica.
• Gelijktijdig gebruik van kaliumsupplementen, tenzij strikt medisch geindiceerd bij bewezen hypokaliemie.
• Zwangerschap (relatief gecontra-indiceerd, met name eerste trimester).

Voorzichtigheid bij matige nierinsufficiëntie (eGFR 30-60 ml/min), diabetes, ouderen, gelijktijdig gebruik van RAAS-remmers of NSAID's.

Interacties met andere geneesmiddelen

De klinisch belangrijkste interacties zijn:

• ACE-remmers, ARB's, aliskiren, sacubitril/valsartan: verhoogd risico op hyperkaliemie en nierfunctieverslechtering. Therapeutisch geindiceerd bij HFrEF maar vereist strikte monitoring.
• NSAID's: verminderen diuretisch en antihypertensief effect; verhogen risico op nierinsufficiëntie en hyperkaliemie.
• Lithium: verhoging van lithiumspiegels; frequente lithiumcontroles noodzakelijk.
• Digoxine: verhoging van digoxinespiegels; risico op digoxinetoxiciteit.
• Trimethoprim (inclusief co-trimoxazol): verhoogd risico op hyperkaliemie, vooral bij ouderen.
• Heparine: kan hyperkaliemie verergeren.
• Cholestyramine: kan leiden tot metabole acidose en hyperkaliemie.

Zwangerschap, borstvoeding en vruchtbaarheid

Spironolacton passeert de placenta en kan anti-androgene effecten hebben op mannelijke foetussen, met feminisatie van uitwendige geslachtsorganen. Het middel is relatief gecontra-indiceerd tijdens zwangerschap, vooral het eerste trimester.

Vrouwen die spironolacton gebruiken voor acne of hirsutisme dienen adequate contraceptie te gebruiken en het middel minimaal 4 weken voor geplande conceptie te staken.

Canrenone wordt in lage concentraties uitgescheiden in moedermelk; bij lage onderhoudsdoses is borstvoeding mogelijk na afweging met behandelend arts.

Plaats in de Nederlandse zorg

Spironolacton wordt in Nederland voorgeschreven door huisartsen (bij hypertensie, hartfalen), cardiologen (HFrEF), internisten en nefrologen (primair hyperaldosteronisme, nefrotisch syndroom), hepatologen (levercirrose met ascites) en dermatologen (off-label acne en hirsutisme).

Binnen het basispakket van de Zvw wordt spironolacton vergoed bij de geregistreerde indicaties; off-label gebruik voor acne/hirsutisme wordt doorgaans ook vergoed maar valt onder het eigen risico (in 2026: 385 euro per jaar).

Veelgestelde vragen over spironolacton

Hoe snel werkt spironolacton?

Het diuretische effect begint binnen enkele uren tot dagen; het volledige antihypertensieve effect ontwikkelt zich over 2-4 weken. Bij acne en hirsutisme duurt het 3-6 maanden voordat klinische verbetering optreedt, met maximale effectiviteit na 6-12 maanden.

Waarom moet mijn kalium regelmatig worden gecontroleerd?

Spironolacton is een kaliumsparend diureticum en kan leiden tot hyperkaliemie, een potentieel levensbedreigende aandoening met hartritmestoornissen. Strikte monitoring is essentieel: voor aanvang, 1 week en 1 maand na start, dan elke 3-6 maanden.

Kan ik spironolacton combineren met bananen of kaliumrijk voedsel?

Matig gebruik van kaliumrijk voedsel (bananen, sinaasappelsap, spinazie, peulvruchten) is doorgaans verantwoord. Overmatig gebruik en kaliumbevattende zoutvervangers dienen te worden vermeden. Bespreek dieet met uw arts of dietist.

Wat doe ik bij gynecomastie?

Gynecomastie bij mannen is een dosisafhankelijke bijwerking. Bij hinderlijke gynecomastie: bespreek met uw arts. Mogelijke opties zijn dosisverlaging, omschakeling naar eplerenon (selectievere MR-antagonist met minder anti-androgene effecten) of staken.

Mag ik spironolacton gebruiken tijdens zwangerschap?

Nee. Spironolacton is relatief gecontra-indiceerd tijdens zwangerschap vanwege anti-androgene effecten op mannelijke foetussen. Bij zwangerschapswens: staken minimaal 4 weken voor conceptie en overstappen op een alternatief.

Veiligheid en bijwerkingenmelding

Vermoedelijke bijwerkingen van spironolacton kunnen worden gemeld via Lareb (lareb.nl) of besproken met huisarts, specialist of KNMP-apotheker.

De IGJ houdt toezicht op kwaliteit en veiligheid van geneesmiddelen in Nederland.

Bij ernstige bijwerkingen zoals tekenen van hyperkaliemie (spierzwakte, tintelingen, hartkloppingen), acute nierfunctieverslechtering of allergische reacties: bel 112 of het Vergiftigingen Informatie Centrum via 0800-0099.

Conclusie

Spironolacton is een veelzijdige, bewezen effectieve mineralocorticoidreceptor-antagonist met een meer dan zestigjarige klinische geschiedenis en een breed scala aan indicaties: symptomatisch hartfalen met verminderde ejectiefractie, primair hyperaldosteronisme, resistente hypertensie, oedeem bij levercirrose en nefrotisch syndroom, en off-label acne en hirsutisme bij vrouwen.

De klinische effectiviteit is uitvoerig onderbouwd, met name de mortaliteitsreductie bij HFrEF (RALES-studie). Het belangrijkste veiligheidspunt is hyperkaliemie, die strikte monitoring van kalium en nierfunctie vereist.

Bijwerkingen zoals gynecomastie en menstruele onregelmatigheden kunnen therapietrouw beinvloeden en vereisen aandacht.

Raadpleeg altijd uw huisarts, cardioloog, internist of KNMP-apotheker voor persoonlijk advies over spironolacton, inclusief dosering, monitoring en combinatie met andere medicatie.