Emtricitabine/Tenofovir disoproxil

Emtricitabine/Tenofovir disoproxil on Prescriptsy

Emtricitabine/Tenofovir disoproxil wordt op Prescriptsy beschreven als onafhankelijke productinformatie.

U leest hier hoe online consultatie werkt, welke medische controles partnerklinieken uitvoeren en welke factoren u kunt vergelijken voordat u een aanbieder kiest.

Wij verkopen zelf geen medicatie, maar helpen u erkende zorgpartners te vergelijken op prijs, leveringssnelheid, service en betrouwbaarheid.

Emtricitabine/tenofovir disoproxilfumaraat (200 mg/245 mg) is een combinatietablet van twee nucleoside/nucleotide reverse-transcriptaseremmers (NRTI's) dat zowel voor de behandeling van hiv-1 infectie als voor pre-expositieprofylaxe (PrEP) is geregistreerd.

In Nederland is dit geneesmiddel beschikbaar als het merkgeneesmiddel Truvada (Gilead Sciences) en als diverse generieke equivalenten.

Het is een hoeksteen van moderne hiv-behandeling en van het hiv-preventieprogramma in Nederland.

Prescriptsy werkt samen met gespecialiseerde artsen in de infectieziekten en seksuele gezondheid om patiënten in Nederland te ondersteunen bij toegang tot hiv-behandeling en PrEP.

Voor meer informatie over hiv-preventie verwijzen wij u naar de website van de Hiv Vereniging Nederland (hivvereniging.nl) en Soa Aids Nederland (soaaids.nl).

Werkzame stoffen en farmacologische klasse

Emtricitabine (FTC) is een fluoride-analoog van het nucleoside cytidine. Na cellulaire opname wordt emtricitabine gefosforyleerd tot het actieve trifosfaat, emtricitabineTrifosfaat (FTC-TP).

Dit remt competitief het hiv reverse transcriptase en veroorzaakt ketenterminatie van het virale DNA door inbouw van FTC-TP in de groeiende DNA-keten.

Tenofovir disoproxilfumaraat (TDF) is een prodrug van tenofovir, een nucleotide-analoog van adenosine.

Na orale inname wordt TDF gehydrolyseerd tot tenofovir, dat vervolgens wordt gefosforyleerd tot tenofovir difosfaat (TFV-DP), het actieve metaboliet. TFV-DP remt eveneens hiv reverse transcriptase en HBV-polymerase.

De intracellulaire halfwaardetijd van TFV-DP is lang (> 60 uur), wat eenmaal daagse dosering ondersteunt en tevens bijdraagt aan de effectiviteit bij PrEP wanneer incidenteel een dosis wordt vergeten.

De combinatie van emtricitabine en tenofovir heeft een complementaire werkzaamheid en een gunstig resistentieprofiel.

De klassieke resistentiemutatie voor emtricitabine (M184V) verhoogt paradoxaal genoeg de gevoeligheid van het virus voor tenofovir.

Dit gegeven maakt de combinatie bijzonder robuust en is een reden waarom TDF/FTC de backbone vormt van de meeste eerstelijns hiv-regimes.

Hiv-behandeling met emtricitabine/tenofovir disoproxil

In Nederland geven de NVHB-richtlijnen (Nederlandse Vereniging voor HIV Behandelaren) de basis voor de behandeling van hiv-infectie. Emtricitabine/tenofovir disoproxil wordt gebruikt als NRTI-backbone in een triple antiretrovirale therapie (ART), gecombineerd met een derde middel uit een andere klasse.

De meest gebruikte combinaties in Nederland zijn: tenofovir disoproxil/emtricitabine + dolutegravir (als afzonderlijke tabletten of als vaste combinatie Triumeq) en het vaste-combinatiepreparaat bictegravir/emtricitabine/tenofovir alafenamide (Biktarvy).

TDF/FTC kan ook gecombineerd worden met efavirenz (Atripla, vaste combinatie), rilpivirine (Eviplera) of darunavir/cobicistat.

De keuze van het derde middel is individueel bepaald op basis van resistentiepatroon, bijwerkingenprofiel, co-morbiditeiten en patiëntsvoorkeur.

Het doel van antiretrovirale therapie is het bereiken en handhaven van een ondetecteerbaar hiv-RNA in het bloed (virologische suppressie: hiv-RNA < 50 kopieën/ml). Patiënten met een stabiele virologische suppressie worden gecontroleerd elke 3 tot 6 maanden door de hiv-specialist. Een virologisch falen (hiv-RNA > 200 kopieën/ml bij twee opeenvolgende metingen) vereist resistentietesting en aanpassing van het regime.

PrEP in Nederland: emtricitabine/tenofovir disoproxil als preventie

Pre-expositieprofylaxe (PrEP) is een bewezen effectieve methode om hiv-besmetting te voorkomen bij hiv-negatieve personen met een verhoogd risico. In grote klinische studies (iPrEx, PROUD, IPERGAY) werd een risicoreductie van 86 tot 99% aangetoond bij consequent gebruik.

In Nederland is PrEP beschikbaar op medisch recept en is het per 1 januari 2023 vergoed via de Zorgverzekeringswet voor personen die voldoen aan de medische criteria voor verhoogd hiv-risico.

De criteria en het vergoedingsproces zijn beschreven in het Farmacotherapeutisch Kompas en worden gecoördineerd via HIV-transmissiebeperkende zorgprogramma's in soa-klinieken en ziekenhuizen.

Er zijn twee PrEP-methoden beschikbaar. Continue dagelijkse PrEP is de meest bestudeerde methode en wordt aanbevolen voor personen met regelmatig seksueel risicocontact.

Eén tablet per dag ingenomen op een vast tijdstip, ongeacht seksueel contact.

Na 7 dagen dagelijks gebruik is volledige bescherming bereikt voor anaal seksueel contact; voor vaginaal contact duurt het 20 tot 30 dagen.

Event-driven PrEP (2-1-1 schema) is beschikbaar voor MSM (mannen die seks hebben met mannen) die minder frequent seksueel risicocontact hebben.

Het schema bestaat uit 2 tabletten 2-24 uur voor het risicocontact, 1 tablet 24 uur na de ladingsdosis en 1 tablet 48 uur na de ladingsdosis.

Dit schema is niet aanbevolen voor vaginale seks of bij injecterende druggebruikers.

Monitoring en controles bij gebruik

Patiënten die emtricitabine/tenofovir disoproxil gebruiken, worden regelmatig gecontroleerd door hun behandelend arts. De monitoring is gericht op werkzaamheid, bijwerkingen en co-morbiditeiten.

Voor hiv-behandeling: hiv-RNA en CD4+ T-celgetal worden elke 3 tot 6 maanden gemeten. Een stabiel ondetecteerbaar hiv-RNA is het behandeldoel. CD4+ T-celgetal geeft de immunologische status aan.

Nierfunctie: creatinine, creatinineklaring (eGFR), fosfaat in serum, dipstick urineanalyse en indien afwijkend ook fosfaatuitscheiding in urine. Controleer voor start en daarna elke drie maanden gedurende het eerste jaar, daarna elke zes maanden bij stabiele nierfunctie.

Hepatitis B-status: bepaal HBsAg, anti-HBs en anti-HBc voor start. Vaccineer hiv-negatieve PrEP-gebruikers zonder HBV-immuniteit. Bij HBV co-infectie: regelmatige bepaling van HBV-DNA en leverenzymen.

Botdichtheid: DXA-scan voor start bij patiënten met risicofactoren. Overweeg calciumsuppletie en vitamine D bij gebruik van TDF bij patiënten met tekorten.

Bijwerkingen en veiligheidsoverwegingen

Emtricitabine/tenofovir disoproxil wordt over het algemeen goed verdragen. Gastro-intestinale klachten (misselijkheid, diarree, buikpijn) zijn de meest voorkomende bijwerkingen in de opstartfase en nemen doorgaans af binnen twee tot vier weken. Inname met voedsel vermindert deze klachten.

Nierbelasting door tenofovir is de meest klinisch relevante bijwerking op de lange termijn. Proximale renale tubulopathie varieert van mild (asymptomatische fosfaatverlies) tot ernstig (Fanconi-syndroom).

Regelmatige monitoring maakt vroege detectie en tijdig ingrijpen mogelijk. Bij tekenen van niertoximiteit kan overschakeling op tenofovir alafenamide (TAF) overwogen worden; TAF heeft een gunstigere nierprofielresultaat en botprofiel.

Laktaatacidose is een zeldzame maar ernstige bijwerking van NRTI-klasse als geheel. Bij symptomen van onbegrepen vermoeidheid, spierpijn, dyspneu, buikpijn of misselijkheid dient de therapie te worden gestopt en de patiënt direct medische hulp in te schakelen.

Vergoeding en toegang in Nederland

Emtricitabine/tenofovir disoproxil is via de Zorgverzekeringswet vergoed als geneesmiddel voor hiv-behandeling en, per 2023, voor PrEP bij personen met een verhoogd hiv-risico. De vergoeding voor PrEP vereist een medische indicatiestelling door een arts verbonden aan een erkend PrEP-centrum of soa-kliniek.

Patiënten dragen het eigen risico van €385 per jaar (2024). Na uitputting van het eigen risico zijn de kosten voor emtricitabine/tenofovir volledig vergoed. Generieke emtricitabine/tenofovir disoproxil is aanzienlijk goedkoper dan Truvada en wordt door zorgverzekeraars gestimuleerd als preferent middel.

PrEP-spreekuren zijn beschikbaar in GGD-soa-klinieken, hiv-behandelcentra en seksuele gezondheidszorgklinieken door heel Nederland. Een overzicht is te vinden op hivvereniging.nl en soaaids.nl.

In noodsituaties of bij vragen over mogelijke hiv-besmetting: neem direct contact op met de GGD of een soa-kliniek voor post-expositieprofylaxe (PEP), bij voorkeur binnen 2 uur en uiterlijk binnen 72 uur na het risicocontact.

Bel voor spoedeisende hulp 112.

Resistentie en het belang van therapietrouw

Antiretrovirale therapie inclusief emtricitabine/tenofovir werkt alleen als het consequent elke dag op hetzelfde tijdstip wordt ingenomen. Onregelmatig gebruik of het regelmatig vergeten van doses leidt tot subtherapeutische plasmaconcentraties, waardoor het hiv-virus zich kan repliceren en resistente mutaties kan ontwikkelen.

De meest relevante resistentiemutaties voor emtricitabine zijn M184V (hoge mate van resistentie) en M184I. Tenofovir selecteert de K65R-mutatie bij resistentie, maar dit verloopt trager.

De combinatie van M184V en K65R is klinisch zeldzaam omdat M184V de virale fitness verlaagt en de opkomst van K65R vertraagt.

Echter, bij PrEP-gebruik bij een persoon met een onbekende hiv-infectie kan selectie van M184V snel optreden, wat toekomstige behandelingsmogelijkheden beperkt.

Therapietrouwondersteuning (adherence support) is een integraal onderdeel van hiv-zorg in Nederland. Hiv-verpleegkundigen, maatschappelijk werkers en psychologen in hiv-behandelcentra bieden begeleiding aan bij therapietrouwproblemen.

Moderne technologieën zoals medicijndozen met alarm, apps (zoals de HIV-app van Hiv Vereniging Nederland) en telefonische follow-up ondersteunen dagelijkse inname.

Tenofovir alafenamide (TAF) versus tenofovir disoproxilfumaraat (TDF): wat is het verschil?

Tenofovir disoproxilfumaraat (TDF) is de klassieke prodrug die in meerdere combinaties beschikbaar is, waaronder emtricitabine/TDF (Truvada en generiek).

Tenofovir alafenamide (TAF) is een nieuwere prodrug die bij een tien keer lagere dosis dezelfde intracellulaire concentratie bereikt door efficiëntere levermetabolisatie.

Dit resulteert in lagere plasma-tenofovir-concentraties en daarmee minder nierbelasting en minder botdichtheidsreductie.

In klinische vergelijkingsstudies (fase III trials) toonde TAF non-inferioriteit ten opzichte van TDF wat betreft virologische suppressie, met significant betere nierbiomarkers (proteïnurie, tubulopathie-markers) en minder botdichtheidsreductie bij 48 en 96 weken follow-up.

De ESC- en NVHB-richtlijnen prefereren TAF bij patiënten met bestaande nierziekte, osteoporose of risicofactoren hiervoor, of bij ouderen.

De keuze tussen TDF en TAF is individueel en wordt bepaald door de hiv-specialist op basis van nierfunctie, botgezondheid, cardiovasculair risico (TAF is geassocieerd met lichte gewichtstoename en lipidestijging), kosten en beschikbaarheid.

In de Nederlandse vergoedingssetting zijn generieke TDF/FTC aanzienlijk goedkoper dan TAF-bevattende combinaties (Descovy, Biktarvy), wat een kostenoverweging is bij vergelijkbaar klinisch profiel.

Hiv-zorg in Nederland: het behandelsysteem

In Nederland wordt hiv-zorg geconcentreerd in 26 erkende hiv-behandelcentra, verbonden aan ziekenhuizen door heel het land.

Deze centra zijn gespecialiseerd in infectieziekten en bieden multidisciplinaire zorg: hiv-artsen, hiv-verpleegkundigen, psychologen, maatschappelijk werkers en diëtisten werken samen.

De zorg is gratis toegankelijk voor iedereen in Nederland ongeacht verzekeringsstatus, ook voor ongedocumenteerde personen.

Nieuwe diagnoses worden gesteld via huisartsenpraktijken, GGD-soa-klinieken, spoedeisende hulp of ziekenhuiszorg. Na diagnose wordt de patiënt verwezen naar het dichtstbijzijnde hiv-behandelcentrum. Een overzicht van behandelcentra is beschikbaar via hivvereniging.nl. De opstart van antiretrovirale therapie wordt bij voorkeur zo spoedig mogelijk na diagnose gestart, conform de NVHB-aanbeveling van start binnen 14 dagen.

Seksualiteit, stigma en hiv in Nederland

Hiv is in Nederland dankzij effectieve antiretrovirale therapie een chronische, beheersbare aandoening. Patiënten met een ondetecteerbaar virus (U = U: Undetectable = Untransmittable) kunnen het virus niet seksueel overdragen. Dit wetenschappelijke feit, bevestigd door de PARTNER 1 en PARTNER 2 studies, is een mijlpaal voor de kwaliteit van leven en relaties van mensen met hiv. De Hiv Vereniging Nederland zet zich actief in voor bewustwording van U=U in de Nederlandse samenleving en in de gezondheidszorg.