Metoclopramide

Metoclopramide on Prescriptsy

Metoclopramide wordt op Prescriptsy beschreven als onafhankelijke productinformatie.

U leest hier hoe online consultatie werkt, welke medische controles partnerklinieken uitvoeren en welke factoren u kunt vergelijken voordat u een aanbieder kiest.

Wij verkopen zelf geen medicatie, maar helpen u erkende zorgpartners te vergelijken op prijs, leveringssnelheid, service en betrouwbaarheid.

Metoclopramide is een dopamineantagonist met gecombineerde anti-emetische en prokinetische eigenschappen die al decennialang wordt gebruikt bij nausea, braken en motiliteitsstoornissen van de maag-darmtract.

De Europese Geneesmiddelenautoriteit (EMA) heeft in 2013 het gebruik van metoclopramide herzien en beperkt tot kortdurend gebruik (maximaal 5 aaneengesloten dagen) vanwege het risico op extrapiramidale bijwerkingen, met name tardieve dyskinesie bij langdurig gebruik.

In Nederland is metoclopramide door het CBG geregistreerd voor specifieke indicaties: nausea en braken van diverse origine, gastroparese en als aanvulling bij migrainebehandeling.

Prescriptsy biedt toegang tot CBG-geregistreerde online medische consulten voor beleid bij nausea en braakmisselijkheid. Meer informatie over verwante middelen vindt u op onze pagina's over Domperidon en Ondansetron.

Werkzame stof en farmacologische classificatie van metoclopramide

Metoclopramide (metoclopramidehydrochloride) is een substituut-benzamide-derivaat met dopamineantagonistische en prokinetische eigenschappen. De ATC-code is A03FA01.

Chemisch gezien is het verwant aan procaïnamide maar heeft het een geheel ander farmacologisch profiel.

Het molecuul bevat een vrije aminogroep die de bloedhersenbarrière passeert en centrale dopamineantagonistische effecten geeft.

Metoclopramide heeft meerdere werkingsmechanismen: het is een krachtige D2-receptorantagonist (zowel centraal als perifeer), een zwakke 5-HT4-agonist (prokinetisch) en bij hoge doses een 5-HT3-antagonist (anti-emetisch bij chemotherapie).

Het vermogen om de bloedhersenbarrière te passeren onderscheidt metoclopramide van domperidon, dat uitsluitend perifeer werkt en geen centraal extrapyramidaal bijwerkingenprofiel heeft.

EMA-beoordeling 2013: gebruik beperkt tot kortdurend gebruik

In 2013 voltooide de EMA een herziening van de benefit-risk verhouding van metoclopramide naar aanleiding van meldingen van ernstige en soms irreversibele extrapiramidale bijwerkingen, met name tardieve dyskinesie bij langdurig gebruik.

De uitkomst van deze herziening leidde tot ingrijpende wijzigingen in de productinformatie voor alle metoclopramide-bevattende geneesmiddelen in Europa.

De belangrijkste wijzigingen: de maximale behandelduur is beperkt tot 5 aaneengesloten dagen; de maximale dosis voor volwassenen is vastgesteld op 30 mg per dag of 0,5 mg per kg lichaamsgewicht per dag; gebruik bij kinderen jonger dan 1 jaar is gecontraïndiceerd; gebruik bij kinderen en adolescenten (1-18 jaar) is beperkt tot specifieke klinische indicaties en uitsluitend na overleg met een kinderarts; de formulering voor intraveneuze toediening dient langzaam te worden toegediend (over minimaal 2 minuten); en ouderen dienen een halve dosis te gebruiken vanwege verhoogd risico op extrapiramidale bijwerkingen.

Werkingsmechanisme: centrale en perifere dopamineantagonisme

Het anti-emetische effect van metoclopramide berust primair op blokkade van D2-receptoren in de chemoreceptor trigger zone (CTZ), gelegen in de area postrema van de hersenstam.

De CTZ ligt buiten de bloedhersenbarrière en reageert direct op emetogene stimuli in het bloed (toxines, chemotherapeutica, hoge doses opiaten).

Blokkade van D2-receptoren in de CTZ remt het braakcentrum.

Het prokinetische effect ontstaat door perifere D2-receptorblokade in de maag-darmwand en door zwakke 5-HT4-agonistische activiteit.

D2-blokkade verwijdert de dopaminerge remming van acetylcholineafgifte in de enterische plexus, wat leidt tot verhoogde gladde-spiercontractiliteit. 5-HT4-agonisme stimuleert direct de peristaltiek via serotonerge interneuronen in de darmwand.

Het nettoresultaat is een versterkte maagontlediging, snellere darmpassage en verhoogde tonus van de onderste oesofagussfincter.

Bij migraineaanvallen is de maagontlediging door vasospasmen en autonome dysregulatie vertraagd (gastric stasis), wat de absorptie van oraal ingenomen analgetica en triptanen vertraagt.

Metoclopramide normaliseert de maagmotiliteit waardoor de absorptie van gelijktijdig ingenomen triptanen en NSAID's significant sneller verloopt en de effectiviteit van de migrainebehandeling toeneemt.

Tardieve dyskinesie: het gevreesde risico bij langdurig gebruik

Tardieve dyskinesie is een ernstige, potentieel irreversibele motorische aandoening die kan optreden bij langdurig gebruik van dopamineantagonisten, waaronder metoclopramide.

Het klinisch beeld bestaat uit onwillekeurige, repetitieve bewegingen, met name van de mond-tong-kaakregio (smakken, kauwen, uitsteken van tong), maar ook van romp en ledematen.

De aandoening treedt op na weken tot maanden van aanhoudend gebruik en kan na stoppen van het geneesmiddel maanden tot jaren persisteren of permanent zijn.

De pathofysiologie berust op upregulatie van D2-receptoren in de basale ganglia als gevolg van chronische blokkade, wat leidt tot hypersensitiviteit voor dopamine.

Risicofactoren voor tardieve dyskinesie zijn: behandelduur langer dan 3 maanden, hogere cumulatieve dosis, vrouwelijk geslacht, ouderdom, aanwezigheid van cognitieve stoornissen en genetische aanleg voor extrapiramidale bijwerkingen.

Preventie van tardieve dyskinesie is de primaire reden voor de EMA-beperking tot maximaal 5 dagen gebruik.

Behandeling van eenmaal opgetreden tardieve dyskinesie is moeilijk; valbenazine (VMAT2-remmer) is goedgekeurd voor de behandeling van tardieve dyskinesie maar is kostbaar.

Tijdige herkenning en onmiddellijk staken van metoclopramide is de meest effectieve interventie.

Gastroparese: indicatie en beperkingen

Gastroparese is een aandoening waarbij de maag zich vertraagd legt als gevolg van een stoornis in de autonome innervatie (vaguszenuw) of in de interstitiële cellen van Cajal, die normaal de peristaltische elektrische activiteit genereren.

De meest voorkomende oorzaak in Nederland is diabetes mellitus (diabetische gastroparese); andere oorzaken zijn post-chirurgisch, idiopatisch en in verband met systemische aandoeningen.

Metoclopramide kan symptomatische verlichting bieden bij gastroparese door versnelling van de maagontlediging. De EMA-beperking tot 5 dagen gebruik maakt langdurige behandeling van chronische gastroparese echter problematisch.

Bij chronische gastroparese dient te worden overwogen: domperidon (langdurig gebruik beter verdraagzaam maar ook met beperkingen vanwege QT-verlenging), dieetaanpassingen (kleine frequente maaltijden, vetarm, vezelarm), en in ernstige gevallen maagsonde of gastric electrical stimulation.

Alternatieve anti-emetica in vergelijking met metoclopramide

Domperidon is een dopamineantagonist die de bloedhersenbarrière niet passeert en daardoor geen extrapiramidale bijwerkingen geeft.

Het is een goed alternatief bij nausea waarvoor geen centrale anti-emetische werking noodzakelijk is.

Domperidon heeft echter ook beperkingen vanwege QT-verlenging en verhoogd risico op ventriculaire aritmie, met name bij ouderen.

Ondansetron is een 5-HT3-antagonist effectief bij chemotherapie-gerelateerd en postoperatief braken; geen extrapiramidale bijwerkingen. Cyclizine is een antihistaminicum met anti-emetisch effect; geen dopamineantagonisme; geschikt bij zwangerschapsbraken en reisziekte.

Vergoeding en kosten van metoclopramide in Nederland

Metoclopramide wordt vergoed vanuit de basisverzekering (Zorgverzekeringswet, Zvw) voor geregistreerde indicaties. De kosten zijn laag; metoclopramide is een goedkoop generiek geneesmiddel. De vergoeding telt mee voor het eigen risico (385 euro per jaar).

Praktische adviezen bij gebruik van metoclopramide

Gebruik metoclopramide niet langer dan 5 aaneengesloten dagen. Neem tabletten 30 minuten voor de maaltijd in bij gastroparese en bij migraineaanvallen zo vroeg mogelijk bij de eerste symptomen.

Combineer bij migraine met een analgeticum of triptaan voor optimaal effect. Bestuur geen voertuigen tijdens gebruik vanwege sufheid.

Meld onmiddellijk aan uw arts als u onwillekeurige bewegingen, spierkrampen of gezichtsspasmes ervaart; dit kunnen tekenen zijn van extrapiramidale bijwerkingen die snelle behandeling vereisen.

Bij aanhoudende nausea na 5 dagen: raadpleeg uw arts voor verdere diagnostiek en behandeling. Overleg bij gebruik van andere geneesmiddelen die het QT-interval kunnen verlengen.

Bronnen en verder lezen

• CBG-MEB SmPC Metoclopramide: cbg-meb.nl
• EMA Herbeoordeling Metoclopramide (2013): ema.europa.eu
• KNMP Farmacotherapeutisch Kompas, Metoclopramide: knmp.nl
• NHG-standaard Misselijkheid en braken: nhg.org
• Lareb bijwerkingen metoclopramide: lareb.nl
• Apotheek.nl metoclopramide: apotheek.nl

Metoclopramide bij hyperemesis gravidarum

Hyperemesis gravidarum, ernstig en aanhoudend braken in de zwangerschap dat leidt tot dehydratatie en gewichtsverlies, treft circa 0,3 tot 2 procent van de zwangere vrouwen.

Metoclopramide is een van de anti-emetica die bij hyperemesis gravidarum worden gebruikt wanneer eerstelijnsbehandelingen (voedingsaanpassingen, gember, pyridoxine-doxylamine) onvoldoende zijn.

Het CBG staat gebruik toe na het eerste trimester; gebruik in het eerste trimester dient alleen op strikte indicatie te geschieden.

Er zijn geen aanwijzingen voor teratogeniciteit bij gebruik in de zwangerschap, maar de beschikbare gegevens zijn beperkter dan voor andere anti-emetica.

Bij hyperemesis gravidarum die opname vereist, wordt metoclopramide intraveneus gegeven in combinatie met rehydratatie en suppletie van thiamine (ter preventie van de ziekte van Wernicke).

Na ontslag kan worden overgegaan op orale metoclopramide, met inachtneming van de maximale behandelduur van 5 dagen; bij aanhoudende hyperemesis gravidarum dient alternatieve behandeling of heropname te worden overwogen.

Post-operatieve nausea en braken (PONV): metoclopramide als aanvullende behandeling

Post-operatieve nausea en braken (PONV) treedt op bij 20 tot 30 procent van alle chirurgische patienten en bij 70 tot 80 procent van hoog-risicopatienten.

Risicofactoren voor PONV zijn vrouwelijk geslacht, niet-roker, voorgeschiedenis van PONV of reisziekte, gebruik van opiaten postoperatief en bepaalde soorten chirurgie (laparoscopie, oogchirurgie, neurochirurgie).

Metoclopramide (10 mg intraveneus) wordt toegepast als onderdeel van een multimodale PONV-profylaxe en behandeling, in combinatie met 5-HT3-antagonisten (ondansetron, granisetron) en dexamethason.

Voor hoog-risicopatienten voor PONV verdienen 5-HT3-antagonisten de voorkeur als primair anti-emeticum; metoclopramide heeft een minder sterk bewijs van effectiviteit voor PONV dan ondansetron maar is goedkoper en heeft additionele prokinetische werking.

De combinatie van meerdere anti-emetica met verschillende werkingsmechanismen is effectiever dan monotherapie.

Metoclopramide als diagnostisch hulpmiddel: gebruik bij radiologisch onderzoek

Naast therapeutisch gebruik heeft metoclopramide een plaats als diagnostisch hulpmiddel bij radiologisch onderzoek van het maag-darmstelsel. Intraveneuze metoclopramide versnelt de maagontlediging en darmpassage, wat gebruikt wordt bij fluoroscopisch onderzoek van de dunne darm (enteroclyse) om de passagetijd te verkorten. Bij nucleair geneeskundig onderzoek van de maagontlediging (maagontledigingsscintigrafie) kan metoclopramide worden gebruikt om de diagnose gastroparese te bevestigen door het effect op de maagontledigingssnelheid te meten. Bij twijfel over het gebruik of bij aanhoudende klachten: raadpleeg altijd uw behandelend arts of apotheker voor persoonlijk advies.