Metformine

Metformine: eerste-keus orale medicatie bij diabetes type 2

Metformine is een biguanide-antidiabeticum dat wordt beschouwd als het geneesmiddel van eerste keus bij diabetes mellitus type 2 (DM2).

Het verlaagt de bloedglucosewaarden door remming van de hepatische glucoseproductie en verbetering van de insulinegevoeligheid, zonder risico op hypoglykemie als monotherapie.

Metformine is tevens off-label in gebruik bij polycysteus-ovarium-syndroom (PCOS). CBG-geregistreerd; NHG-standaard DM2 beveelt metformine aan als eerste-lijnsbehandeling.

Wilt u Metformine kopen zonder recept?

Via Prescriptsy kunt u Metformine bestellen met een online consult. Onze erkende partnerapotheken leveren originele medicijnen met discrete verzending.

Metformine on Prescriptsy

Metformine wordt op Prescriptsy beschreven als onafhankelijke productinformatie.

U leest hier hoe online consultatie werkt, welke medische controles partnerklinieken uitvoeren en welke factoren u kunt vergelijken voordat u een aanbieder kiest.

Wij verkopen zelf geen medicatie, maar helpen u erkende zorgpartners te vergelijken op prijs, leveringssnelheid, service en betrouwbaarheid.

Metformine is het meest voorgeschreven antidiabeticum ter wereld en het geneesmiddel van eerste keus bij diabetes mellitus type 2 (DM2) in Nederland en internationaal.

Het is een biguanide dat de insulinegevoeligheid verbetert en de hepatische glucoseproductie remt, zonder het risico op hypoglykemie als monotherapie.

Naast de geregistreerde indicatie DM2 wordt metformine ook off-label gebruikt bij het polycysteus-ovarium-syndroom (PCOS) en als preventie van DM2 bij personen met prediabetes.

De NHG-standaard Diabetes mellitus type 2 beveelt metformine aan als eerstelijnsbehandeling bij onvoldoende resultaat van dieet en leefstijlaanpassingen.

Prescriptsy biedt toegang tot CBG-geregistreerde online medische consulten voor DM2-management en begeleiding bij metforminegebruik. Meer informatie vindt u ook op onze pagina's over Janumet en Jardiance.

Werkzame stof en farmacologische classificatie van metformine

Metformine (metforminehydrochloride) is een biguanide-derivaat met de chemische naam 1,1-dimethylbiguanide.

Het is het enige biguanide dat nog in klinisch gebruik is; fenformine en buformine werden wegens een hoger risico op melkzuuracidose van de markt gehaald.

De ATC-code van metformine is A10BA02.

Metformine heeft geen directe orale biologische beschikbaarheid van 100 procent; de absorptie vanuit de dunne darm bedraagt 50 tot 60 procent.

Het wordt nagenoeg volledig onveranderd door de nieren uitgescheiden (tubulaire secretie) met een halfwaardetijd van 4 tot 9 uur.

Accumulatie bij nierfunctiestoornissen is de directe oorzaak van het risico op melkzuuracidose.

De werkzaamheid van metformine bij DM2 is uitgebreid onderzocht in de UKPDS-studie (United Kingdom Prospective Diabetes Study), die aantoonde dat metformine bij obese patienten met DM2 zowel de glucoseregeling verbetert als de cardiovasculaire mortaliteit verlaagt.

Dit cardiovasculaire beschermend effect, dat de puur glucoseverlagende werking overtreft, heeft metformine zijn unieke positie als eerste-keusgeneesmiddel gegeven.

Werkingsmechanisme van metformine

Het werkingsmechanisme van metformine is complex en werd decennialang niet volledig begrepen.

Moderne inzichten tonen aan dat metformine primair remt op complex I van de mitochondriale elektronentransportketen in levercelcellen (hepatocyten). Dit verhoogt de verhouding AMP/ATP, wat AMPK (adenosinemonofosfaat-geactiveerd proteinekinase) activeert.

AMPK is een centrale energiesensor die de glucosemetabolisme reguleert.

Via AMPK-activatie remt metformine de hepatische gluconeogenese (glucoseaanmaak in de lever) en glycogenolyse (afbraak van leverglycogeen), de twee hoofdbronnen van de nuchtere hyperglykemie bij DM2.

Dit leidt tot een verlaging van de nuchtere bloedglucose met 20 tot 30 procent.

Tegelijkertijd verbetert metformine de insulinegevoeligheid in perifere weefsels (spier, vetweefsel) via verhoogde expressie van GLUT4-glucosetransporters en verbetering van insulinereceptorsignalering.

Recent onderzoek heeft ook aangetoond dat metformine de darmflora (gut microbiome) gunstig beinvloedt, met name door toename van Akkermansia muciniphila en andere probiotische bacteriestammen.

Dit kan bijdragen aan de metabole effecten van metformine. Bovendien verlaagt metformine de intestinale glucoseabsorptie door modulatie van SGLT1-transporters in de darmwand.

DM2: indicatie, doelstellingen en positie van metformine in de behandelstrategie

Diabetes mellitus type 2 is een stofwisselingsziekte gekenmerkt door chronische hyperglykemie als gevolg van een combinatie van insulineresistentie en progressief verlies van bèta-celfunctie in de pancreas.

In Nederland hebben naar schatting 1,1 miljoen mensen DM2; het is een van de meest voorkomende chronische ziekten.

De behandeling is gericht op normalisering van de bloedglucose (HbA1c-verlaging), preventie van micro- en macrovasculaire complicaties en cardiovasculaire bescherming.

De NHG-standaard DM2 plaatst metformine als geneesmiddel van eerste keus bij onvoldoende effect van leefstijlinterventies, behalve bij contra-indicaties. Leefstijlinterventies (dieet, gewichtsreductie, lichaamsbeweging) blijven de basis van DM2-behandeling.

Metformine verlaagt het HbA1c doorgaans met 10 tot 20 mmol/mol bij matige hyperglykemie.

Streefdoelstellingen worden individueel bepaald: voor de meeste patienten geldt een HbA1c-streefwaarde van 53 mmol/mol (7 procent), maar bij ouderen of kwetsbare patienten kan een minder strikte norm (tot 64 mmol/mol) worden gehanteerd.

Bij onvoldoende effect van metformine monotherapie wordt een combinatiebehandeling toegevoegd.

De keuze van het tweede middel hangt af van co-morbiditeiten: bij kardiovasculaire ziekte of hartfalen verdienen SGLT2-remmers (empagliflozine, dapagliflozine) of GLP-1-agonisten (semaglutide, liraglutide) de voorkeur vanwege bewezen cardiovasculair voordeel.

Bij overgewicht zonder cardiovasculaire ziekte zijn SGLT2-remmers of GLP-1-agonisten ook eerste keus als tweede stap. Sulfonylureumderivaten (gliclazide) zijn een goedkope tweede-stap optie, maar geven gewichtstoename en hypoglykemierisico.

Metformine bij PCOS

Het polycysteus-ovarium-syndroom (PCOS) is het meest voorkomende endocriene syndroom bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd, met een prevalentie van 8 tot 13 procent.

PCOS wordt gekenmerkt door oligo-anovulatie, klinische of biochemische hyperandrogenisme en polycysteuze ovaria op echografie.

Insulineresistentie is aanwezig bij 50 tot 80 procent van de vrouwen met PCOS, ongeacht het gewicht.

Metformine verbetert bij PCOS de insulinegevoeligheid, wat leidt tot verlaging van hyperinsulinemie en vermindering van androgenenproductie in de ovaria.

Klinische effecten zijn: regulering van de menstruatiecyclus, bevordering van ovulatie (verbetering van vruchtbaarheid), vermindering van acne en hirsutisme, en gunstige effecten op het lipidenprofiel.

De NVOb (Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie) beschouwt metformine als een optie bij PCOS, met name bij aanwezigheid van insulineresistentie of gestoorde glucosetolerantie.

Het effect op ovulatie bij PCOS is geringer dan dat van clomifeencitraat of letrozol; metformine wordt bij infertiliteit door PCOS vaker als aanvulling gebruikt dan als monotherapie.

Bij vrouwen met PCOS die zwanger willen worden dient metformine te worden gecombineerd met goede begeleiding van een gynaecoloog of fertiliteitsarts.

Cardiovasculaire bescherming: het unieke voordeel van metformine

De UKPDS-studie (1998) toonde als eerste aan dat metformine bij obese patienten met DM2 een 36 procent verlaging van de diabetes-gerelateerde mortaliteit en een 39 procent verlaging van het hartinfarctrisico gaf ten opzichte van dieettherapie alleen, en dit onafhankelijk van de mate van glucoseverlaging.

Dit cardiovasculaire beschermend effect werd niet waargenomen bij sulfonylureumderivaten of insuline in vergelijkbare doses, ondanks vergelijkbare HbA1c-dalingen.

De mechanismen achter deze cardiovasculaire bescherming zijn niet volledig opgehelderd maar omvatten: directe vasoprotectieve effecten via AMPK-activatie in vasculaire endotheelcellen; anti-inflammatoire effecten via verlaging van CRP en andere inflammatiemarkers; gunstige effecten op het lipidenprofiel (verlaging LDL en triglyceriden); en verlaging van de bloedstollingsneiging (remming van trombocytenaggregatie).

Lange-termijn follow-up van de UKPDS-studie (10 jaar na voltooiing) toonde aanhoudend cardiovasculair voordeel ("legacy effect").

Melkzuuracidose: risico, preventie en herkenning

Melkzuuracidose is de ernstigste, maar zeldzame bijwerking van metformine met een geschatte incidentie van 0,03 gevallen per 1000 patiëntjaren.

De mortaliteit bij ernstige melkzuuracidose bedraagt 30 tot 50 procent.

Het risico is sterk verhoogd bij accumulatie van metformine, wat optreedt bij nierfunctiestoornissen (eGFR minder dan 30), ernstige hepatische insufficiëntie, hartfalen met verminderde cardiac output, ernstige infecties, dehydratatie en alcoholmisbruik.

Vroege symptomen van melkzuuracidose zijn aspecifiek: vermoeidheid, zwakte, myalgie, misselijkheid, braken en buikpijn. Later: hyperventilatie (als compensatie voor de metabole acidose), hypotensie, hypothermie, verwardheid en coma.

Bij vermoeden van melkzuuracidose is directe ziekenhuisopname met intraveneuze behandeling noodzakelijk. Haemodialyse verwijdert metformine effectief.

Vergoeding en kosten van metformine in Nederland

Metformine wordt volledig vergoed vanuit de basisverzekering (Zorgverzekeringswet, Zvw) bij de geregistreerde indicatie DM2. De kosten tellen mee voor het eigen risico (385 euro per jaar).

Metformine is een van de meest kosteneffectieve geneesmiddelen in de gehele farmacotherapie; de maandelijkse kosten bedragen doorgaans slechts enkele euro's bij gebruik van het goedkoopste equivalente generiek, conform het preferentiebeleid van de zorgverzekeraars.

Praktische adviezen bij gebruik van metformine

Neem metformine in tijdens of direct na de maaltijd om gastro-intestinale bijwerkingen te verminderen. Begin met een lage dosis en verhoog geleidelijk.

Drink voldoende water (minimaal 1,5 tot 2 liter per dag) om adequate hydratatie te waarborgen. Stop metformine tijdelijk bij ernstige acute ziekte met risico op dehydratatie.

Informeer altijd uw arts en radioloog als u een CT-scan of ander contrastonderzoek gaat ondergaan; metformine moet voor dit onderzoek worden gestaakt.

Drink alcohol met mate; overmatig alcoholgebruik vergroot het risico op melkzuuracidose. Laat uw HbA1c regelmatig controleren (elke 3 tot 6 maanden) en uw nierfunctie jaarlijks.

Na 4 jaar gebruik, laat uw vitamine B12-spiegel controleren.

Bronnen en verder lezen

Metformine en gewichtsbeheersing bij DM2 en PCOS

Een klinisch relevant en onderscheidend kenmerk van metformine is de gewichtsneutraliteit of lichte gewichtsreductie die het middel biedt, in tegenstelling tot sulfonylureumderivaten, insuline en thiazolidinedionen, die allemaal gewichtstoename geven.

In de UKPDS-studie zagen obese DM2-patienten op metformine een lichte gewichtsafname, terwijl patienten op sulfonylureumderivaten of insuline aankwamen.

Bij PCOS-patienten met hyperinsulinemie draagt de verlaging van insuline door metformine bij aan vermindering van anabole effecten en lichte gewichtsafname, met verbetering van het metabole profiel.

Het mechanisme van de gewichtsgunstige effecten is complex: remming van de eetlust (via centrale AMPK-activatie en GLP-1-verhoging), verlaging van de intestinale glucoseabsorptie en gunstige effecten op de darmflora (met name toename van Akkermansia muciniphila) spelen een rol.

Bij patienten die gelijktijdig GLP-1-agonisten of SGLT2-remmers gebruiken, kunnen additionele gewichtsreducerende effecten worden bereikt.

Preventie van DM2 bij prediabetes: de rol van metformine

De Diabetes Prevention Program (DPP) studie toonde aan dat metformine de progressie van prediabetes (gestoorde nuchtere glucose of gestoorde glucosetolerantie) naar DM2 met 31 procent verlaagt over 2,8 jaar, terwijl intensieve leefstijlinterventie (dieet en beweging) een reductie van 58 procent gaf.

Dit heeft geleid tot het off-label gebruik van metformine bij prediabetes, met name bij personen met een hoog progressierisico (jonge leeftijd, ernstig overgewicht, zwangerschapsdiabetes in de voorgeschiedenis).

In Nederland is preventief gebruik van metformine bij prediabetes niet standaard in de NHG-richtlijnen opgenomen; leefstijlprogramma's (Gecombineerde Leefstijlinterventie, GLI) vormen de eerstekeusbenadering. Bij onvoldoende resultaat van leefstijlinterventie bij hoog-risico patienten kan metformine off-label worden overwogen na individueel overleg met de behandelend arts.

Vergelijk vergelijkbare medicijnen

Abasaglar Abasaglar is een biosimilar van insuline glargine, een langwerkend basaalinsuline voor de behandeling van diabetes mellitus type 1 en type 2 bij volwassenen, adolescenten Femoston Femoston (estradiol/dydrogesteron) is een sequentieel hormoonvervangingspreparaat (HVT) geregistreerd door het CBG voor de behandeling van oestrogeendeficientiesymptomen Femoston Conti Femoston Conti (estradiol 1 mg / dydrogesteron 5 mg) is een continu-gecombineerde hormonale substitutietherapie (HVT) voor postmenopausale vrouwen met een intacte baarmoe Jardiance Jardiance bevat empagliflozine, een SGLT2-remmer die overtollige glucose via de urine uitscheidt.

Het CBG heeft Jardiance geregistreerd voor diabetes mellitus type 2, har Kliogest Kliogest is een continu-gecombineerde hormoonvervangingstherapie (HVT) die estradiol en norethisteron bevat voor postmenopausale vrouwen.

Het CBG heeft Kliogest geregistr Lantus Lantus bevat insuline glargine 100 E/ml, een langwerkend basaalinsuline dat door Sanofi is ontwikkeld voor eenmaal daagse subcutane toediening.

Het CBG heeft Lantus gereg Levemir Levemir bevat insuline detemir 100 E/ml, een langwerkend basaalinsuline analoog dat door Novo Nordisk is ontwikkeld voor eenmaal of tweemaal daagse subcutane toediening.

Livial Livial (tibolon) is een synthetisch steroïde met gecombineerde oestrogene, progesterone en zwak androgene eigenschappen dat wordt gebruikt als hormoonvervangingstherapie

Behandelcategorieën

Vergelijk ook deze medicijnen

Verder verkennen